Wat veroorzaakt de hoge gasprijzen? Wat kun je zelf doen? De gascrisis uitgelegd

Gascrisis Europa is in de ban van een ontwrichtende gascrisis. De prijzen zijn torenhoog en bedrijven en consumenten kunnen hun rekeningen nauwelijks nog betalen. Moeten de Europese lidstaten zich opmaken voor een winter in de kou? NRC zet de belangrijkste vragen en antwoorden op een rij.

    13 Vragen over de gascrisis

  1. Welke landen worden geraakt door de crisis?

    Vrijwel geen Europees land ontkomt aan de stijgende gasprijzen, en aan de onrust die als gevolg daarvan is ontstaan – al verschilt de mate van nervositeit en de wijze waarop overheden reageren nogal. In onder andere Spanje, Frankrijk, Italië en Griekenland hebben de regeringen maatregelen aangekondigd. Van financiële steun voor armlastige gezinnen tot het verbieden van prijsverhogingen en het afromen van ‘overtollige’ winsten van energiebedrijven, om daarmee vervolgens de lasten van huishoudens te drukken. De Britse regering gaat mogelijk industriële bedrijven die grote hoeveelheden gas verbruiken en in problemen zijn gekomen, redden van een bankroet. In Duitsland zijn politici weliswaar bezorgd maar ziet de regering vooralsnog geen reden tot ingrijpen. In Nederland heeft het kabinet ook verlichting van de pijn voor burgers beloofd.

  2. Lees ook: Hoe help je nu vooral de mensen in de kou?
  3. Wie wordt het meest getroffen door de hoge gasprijzen?

    Gas is in gasland Nederland zo belangrijk, dat bijna iedereen last heeft van de hoge prijzen. Zo’n 95 procent van de woningen in Nederland heeft een gasaansluiting voor de centrale verwarming, tapwater (douche) en het – minder populair wordende – gasfornuis. De 5 procent huishoudens die geen gasaansluiting hebben, zijn voor het grootste deel aangesloten op een warmtenet, ook wel stadsverwarming genoemd. Ook zo’n netwerk kan zijn warmte van een gascentrale krijgen.

    De meeste pijn wordt gevoeld door mensen met een laag inkomen. Onderzoeksorganisatie TNO becijferde dat rond de 550.000 huishoudens in Nederland lijden aan ‘energiearmoede’. Ze hebben een laag inkomen waarvan ze een groot deel – tussen de 13 en 20 procent – kwijt zijn aan energie.

  4. Moet iedereen aan de warmtepomp?

    Mensen met een warmtepomp hebben inderdaad geen directe last van het dure gas. Wel indirect: omdat elektriciteit in Nederland voor meer dan de helft door aardgas wordt opgewekt, gaat ook de stroomrekening hand in hand met de gasprijs omhoog. In Engeland en Wales heeft de overheid, gedreven door de gascrisis, net besloten huizeneigenaren een flinke subsidie te verstrekken als ze overstappen van een cv-ketel naar een warmtepomp (5.000 pond, omgerekend bijna 6.000 euro). Dat is een stuk meer dan in Nederland, hoewel nog steeds onvoldoende om alle kosten te dekken.

  5. Hoe groot is de impact op bedrijven?

    Ook veel bedrijven hebben in meer of mindere mate last van de gasprijs. Dat geldt zeker voor de glastuinbouw die verantwoordelijk is voor 9 procent van het nationale gasverbruik. Met energierekeningen die snel in de tonnen lopen, is de kwetsbaarheid van deze sector groot. De problemen zijn weer minder groot als een tuinder zich dankzij langetermijncontracten deels heeft ingedekt tegen de hoge prijzen. Sommige tuinders overwegen in de koudste maanden hun kassen leeg te laten staan.

    In de industrie zijn vooral producenten van glas, steen, kunstmest en metalen gevoelig voor prijsstijgingen van energie. Van al te ingrijpende gevolgen is bij de meeste bedrijven tot nog toe geen sprake. Al zijn er uitzonderingen. Het Zeeuwse Yara gebruikt net zoveel gas als 1,3 miljoen huishoudens en heeft inmiddels een deel van de productie van kunstmest stilgelegd. Nyrstar, marktleider in zink en lood, maakte eveneens in oktober bekend de productie te halveren. Aluminiumproducent Aldel in Delfzijl heeft twee derde van zijn werkzaamheden gestaakt.

  6. Wat veroorzaakt de hoge prijzen?

    Verschillende factoren. Het is vooral de hoge vraag. Die is het gevolg van het wereldwijde economische herstel na de coronacrisis. Tijdens de pandemie werd door politici nog hardop gedroomd over een groen herstel, waarbij we substantieel minder gebruik van fossiele brandstoffen zouden maken. Van dat fossielarme herstel is geen sprake, constateerde het Internationale Energieagentschap (IEA) in oktober.

    Door het economisch herstel is vooral de Aziatische vraag naar gas hoog. Het gevolg is dat veel tankers met vloeibaar gas (lng) vanuit het Midden-Oosten en de Verenigde Staten naar Azië koers zetten, en de Europese havens links laten liggen.

    Maar het ligt ook aan het aanbod. Noorwegen zit al enige tijd aan zijn productieplafond. Nederland heeft de productie van het grote Groningse gasveld als gevolg van de aardbevingsproblematiek de laatste jaren snel teruggeschroefd. En ook het grote Gazprom uit Rusland draait niet op volle toeren. Critici betichten Rusland ervan met opzet schaarste te creëren. Dat levert niet alleen een hoge prijs op, het verleidt mogelijk Duitsland ook snel om gas te betrekken via Nord Stream 2.

    Het koude voorjaar speelt ook een rol. Door de aanhoudende vraag naar gas werden bergingen onvoldoende gevuld en dat moet nu in de weken gebeuren waarin menig gezin het huis al aan het warm stoken is. De tegenvallende voorraden – veelal in oude gasvelden – zorgen ook voor extra nervositeit en speculatie over tekorten bij een strenge winter.

  7. Welke rol speelt Rusland in deze crisis?

    De oorzaak van de gastekorten ligt niet in Rusland. Ook voldeed Gazprom dit jaar keurig aan zijn leveringsverplichtingen. Rusland is dus geen onbetrouwbare partner, zoals president Vladimir Poetin suggesties in die richting van Europese media en politici weersprak. „Zelfs in de moeilijkste periodes van de Koude Oorlog leverde Rusland doorlopend gas aan Europa, en kwam het zijn contractuele verplichtingen volledig na”, zei Poetin in oktober. Maar Rusland zou wel méér kunnen doen om de gascrisis te bezweren: door de aanvoer te verruimen en Europa meer gas te leveren dan contractueel is vastgelegd. De vraag is echter of Europa van Poetin kan eisen om meer gas te leveren dan is afgesproken. Nee, zeggen deskundigen. „Het zou prettig zijn wanneer Moskou de toevoer zou willen en kunnen opvoeren, maar gezien de aanhoudende westerse sancties en de harde kritiek (…) zouden we geen gunsten van Poetin moeten verwachten”, schreef de Britse Ruslanddeskundige Mark Galeotti vorige week in een opiniestuk in The Moscow Times. Volgens de Britse risicoanalist Nick Trickett probeert de EU Gazprom er al jaren toe te bewegen zich als marktspeler te gedragen en gas niet als politiek drukmiddel te gebruiken. „Maar nu er een tekort is, willen Europese importeurs geen marktspeler maar een bedrijf dat zich opstelt als swing supplier, dat productie naar believen opvoert of afbouwt. En dat is een politieke beslissing”, aldus Trickett. Na jarenlange discussies over de vraag hoe Europa de afhankelijkheid van het ‘onbetrouwbare’ Rusland kan afbouwen, is het door een samenloop van omstandigheden plotseling afhankelijker dan ooit.

    Daarnaast speelt de vraag of Rusland meer gas kán leveren. Ook in eigen land stijgt de gasvraag en ligt door corona en technische problemen de gasproductie lager dan gepland. Ondertussen lijkt Rusland naarstig te zoeken naar alternatieve routes om Oekraïne heen. Uit veilingcijfers bleek dat Gazprom heeft nagelaten extra transitcapaciteit voor zijn gas via Oekraïne te boeken. Daarbij sloot Gazprom eind september een aparte gasdeal met Hongarije, waardoor Rusland nu via Oostenrijk en Servië gas aan Hongarije levert in plaats van via Oekraïne. Desondanks heeft Poetin eind oktober wel aangekondigd dat Rusland de Europese gasvoorraden in november ‘zal aanvullen’. De president sprak de verwachting uit dat dit een drukkend effect zal hebben op de gasprijs in West-Europa.

    Lees ook: Manipuleert Rusland de gasprijs? Nee, zegt het Kremlin. Ja, denken experts
  8. Welke rol speelt Nord Stream 2?

    Een minder belangrijke dan Poetin wil doen geloven. In oktober zei Poetin er „100 procent” van overtuigd te zijn dat een versnelde ingebruikname van pijplijn Nord Stream 2 – die wel af is, maar nog wacht op allerhande certificaten en toestemmingen – de oplossing is voor de Europese gastekorten. Dat klopt niet helemaal. De bestaande pijpleidingen hebben een overcapaciteit en Rusland zou via Oekraïne en Polen prima meer gas kunnen leveren. Overigens benadrukte Poetin de gastoevoer ieder moment op te kunnen voeren „zoveel als onze partners ons vragen. Er is van onze kant geen enkele weigering”. En daarmee versterkt de Russische president de indruk dat Rusland expres de hand op de kraan houdt. Volgens analist Galeotti is de Europese energieveiligheid meer gediend met pragmatisme aan beide kanten, dan met de emoties die Nord Stream omgeven. „Een emotionele campagne tegen Nord Stream 2, als laatste poging om Gazprom en het Kremlin te straffen, beperkt de energieopties van Europa en houdt de prijzen hoog”.

    Lees ook de serie over Nord Stream 2 en de gasrelaties tussen Rusland en Europa
  9. Is de hoge gasprijs een tijdelijk fenomeen of permanent?

    ABN Amro gaat ervan uit dat de gasprijzen in elk geval ook volgend jaar hoog blijven. De prijs zal ook de komende tijd afhankelijk zijn van het weer, de economische groei, van mogelijke internationale politieke spanningen en eveneens van besluiten in de (Nederlandse) politiek. Wat dat laatste betreft: de helft van de gasprijs wordt in Nederland bepaald door belastingen. Daarbij gaat het om energiebelasting, de zogeheten ‘opslag duurzame energie’ (ODE) en daar bovenop een btw van 21 procent. Op die manier zit de Haagse politiek voor een deel zelf aan de knoppen.

    Begin oktober waren de hoogste pieken in de gasprijs te noteren. De prijs kwam toen zelfs even op 160 euro per megawattuur uit, maar inmiddels ligt de prijs onder de 100 euro. Die prijs geldt voor contracten waarbij gas komende maand wordt geleverd. Dat wordt in de praktijk dé gasprijs genoemd. Bij contracten waarbij de levering pas komend voorjaar gebeurt, schommelt de prijs rond de 50 euro. Dat is veel lager dan bij snel geleverd gas, maar nog altijd een verdrievoudiging van de prijs voor hetzelfde contract van een jaar geleden.

    Voor de prijsontwikkeling op de lange termijn is niet alleen de productiekant bepalend. Natuurlijk zal het de komende jaren nog van belang zijn of Gazprom bijvoorbeeld meer gaat leveren, al dan niet met behulp van de nieuwe pijpleiding Nord Stream 2. Als de prijzen hoog blijven, neemt mogelijk ook de Amerikaanse productie van schaliegas toe en dat kan in vloeibare vorm worden verscheept.

    De prijs is ook afhankelijk van de ontwikkeling van de vraagkant. De hoge energieprijzen en de afhankelijkheid van Rusland kunnen ook stimulansen zijn om de energietransitie te versnellen en minder fossiele energie te verstoken. Door het dure gas verdwijnen er miljarden extra naar het buitenland die anders voor een groot deel ten goede hadden kunnen komen aan de eigen (duurzame) energieopwekking.

  10. Brengt de crisis de energietransitie in gevaar?

    Het ligt voor de hand om een verband te leggen tussen de stijging van de gasprijs en de transitie naar duurzame energie. Het is tenslotte de bedoeling dat fossiele energie duurder wordt, om zo duurzame alternatieven als wind en zon aantrekkelijker te maken. Dat gebeurt onder andere via het emissiehandelssysteem (ETS) dat een steeds hogere prijs creëert op de uitstoot van broeikasgassen. Steenkool en gas zouden zichzelf daardoor langzamerhand uit de markt moeten prijzen.

    Toch stellen de meeste deskundigen dat de ongekend snelle prijsstijging hooguit zijdelings te maken heeft met de energietransitie. „Het zou onnauwkeurig en oneerlijk zijn om de hoge energieprijzen te zien als een gevolg van het beleid voor meer schone energie”, zei Fatih Birol, directeur van het Internationaal Energieagentschap (IEA) bijvoorbeeld. Volgens Birol geldt eerder het omgekeerde: „Een goed uitgevoerde transitie naar schone energie is een oplossing voor de problemen die we vandaag op de gas- en elektriciteitsmarkten zien, niet de oorzaak ervan.”

    Tegelijk valt niet te ontkennen dat de prijs voor het uitstoten van CO2 in Europa de afgelopen periode flink gestegen is. In september werd de grens van 60 euro per ton CO2 overschreden, een verdriedubbeling sinds maart 2020. Maar, benadrukt de Europese Commissie voortdurend: uiteindelijk draagt dat maar voor een erg klein deel bij aan de huidige prijsexplosie.

    Of de politiek het ook zo ziet, is de vraag. Verschillende Europese landen leggen juist wel een direct verband tussen de hoge energieprijzen en het Europese klimaatbeleid. De Hongaarse premier Viktor Orbán geeft „Brusselse bureaucraten” de schuld, omdat „zij opzettelijk de prijzen verhogen”. De Poolse regering waarschuwde al herhaaldelijk voor de stijgende CO2-prijs.

    Ook op andere manieren zien politici nu kansen om het Brusselse klimaatbeleid bij te sturen. De Franse president Emmanuel Macron pleit voor de inzet van kernenergie. Hij wil dat Brussel kernenergie erkent als een groene investering, waardoor die gemakkelijker in aanmerking komt voor subsidie.

    Frans Timmermans, Europees Commissaris voor Klimaat, voelt daar weinig voor. Juist de Europese ‘Green Deal’ is volgens hem de oplossing voor de crisis. „Het is ironisch dat als we vijf jaar eerder de Green Deal hadden gehad, we niet in deze positie zouden zijn omdat we dan minder afhankelijk zouden zijn geweest van fossiele brandstoffen”, aldus Timmermans.

    Lees ook: Nu gas zoveel kost, toch maar kernenergie omarmen in Europa?
  11. Gaat Europa dus nog sneller van het gas af?

    Voor sommige EU-landen is dat inderdaad vanzelfsprekend. Maar voor andere is dat niet het geval. Anders dan in gasland Nederland wordt gas in Duitsland en veel Oost-Europese landen bijvoorbeeld gezien als behoorlijk schone energiebron, eentje om de Europese ‘transitie’ naar een beter klimaat effectief mee te helpen realiseren. Vergeet niet dat zeker Oost-Europese landen de afgelopen jaren sterk afhankelijk waren van veel vuilere energiebronnen, zoals kolen. Voor deze landen past gas goed binnen een duurzame toekomst. In Brussel pleiten zij, aangevoerd door Duitsland, voor het classificeren van gas als ‘groene’ energie, zoals Frankrijk dat doet voor kernenergie.

  12. Wat kan ‘Brussel’ doen?

    Weinig. Terwijl sommige lidstaten de Europese Commissie onder druk zetten in te grijpen, kaatst die de bal voortdurend terug. Op korte termijn zijn EU-landen zelf aan zet, door burgers bijvoorbeeld te compenseren met financiële steun of te sleutelen aan (energie)belastingen. Begin oktober presenteerde de Commissie een menukaart van de mogelijkheden, waar ook gerichte staatssteun aan energiebedrijven onder valt. Op de langere termijn kan de EU wellicht wel gezamenlijke stappen zetten: Brussel onderzoekt op dit moment de mogelijkheden voor gezamenlijke gasopslag of -inkoop. Voor landen als Spanje en Frankrijk is het verre van genoeg. Zij willen dat ook de Europese energiemarkt op de schop gaat, waarin de prijs van elektriciteit gekoppeld is aan de duurste energiebron die kan leveren – op dit moment gas. Maar de Commissie benadrukt dat die geliberaliseerde markt de prijzen normaal juist drukt en hoge leveringszekerheid garandeert.

  13. Moet ‘Groningen’ toch langer openblijven?

    Met de infrastructuur van het Groningenveld is niets mis. Waarom kan de productie van Gronings gas niet voor een jaartje nog wat opschroefd worden? Die vraag kwam ook aan de orde bij een recent debat in de Tweede Kamer. Maar het standpunt van het kabinet is helder. De hoge prijzen kunnen nooit een argument zijn om in Groningen, waar nog altijd aardbevingen als gevolg van de gaswinning plaatsvinden, de productie serieus te hervatten. Tijdens het lopende productiejaar, dat op 1 oktober is begonnen, mag de Nederlandse Aardoliemaatschappij (NAM) 3,9 miljard kubieke meter aardgas uit het Groningenveld halen. Dat was in 2013 nog ruim 50 miljard.

    En het wordt nog minder, want na volgend jaar bedraagt de productie nog maar 1,5 miljard: tot uiterlijk 2028 staat het veld dan op de zogeheten waakvlam. Alleen bij extreme weersomstandigheden kan bij gastekorten dan nog een beroep worden gedaan op meer Gronings gas. Een regeling voor noodgevallen, bezweert een woordvoerder van het verantwoordelijke ministerie van Economische Zaken en Klimaat. „De kans dat dit gebeurt, is uiterst klein.”

    Zou de prijs voor de Nederlandse burger dalen als de productie in Groningen weer zou worden opgevoerd? Het antwoord is nee, liet staatssecretaris Dilan Yesilgöz (Klimaat, VVD) in de Tweede Kamer weten. Gas wordt op een mondiale markt verhandeld en om die reden maakt een paar miljard kuub extra gas uit Groningen niet veel uit. Alleen al het jaarlijkse Europese verbruik bedraagt 400 miljard kuub. Het Nederlandse aandeel daarin is zo’n 43 miljard.

  14. Wat kan de Nederlandse consument doen om buiten schot te blijven?

    Het nuchtere antwoord is: op dit moment eigenlijk niets. Als je de pech hebt dat je huidige vaste contract dezer dagen afloopt, zijn de nieuwe tarieven overal nagenoeg even hoog. Ongeacht of je opnieuw kiest voor vast of voor variabel. Als je een variabel contract hebt, heeft overstappen om dezelfde reden weinig zin: je betaalt nu overal de hoofdprijs.

    Veel te shoppen valt er überhaupt niet. Op veel vergelijkingssites zijn nauwelijks nog aanbieders te vinden. „De winkel is bij veel bedrijven gewoon dicht”, zei Thomas Bleker van Pricewise onlangs tegen NRC.

    De keuze voor opnieuw vast of variabel is in zekere zin gokken: verwacht je dat de gasprijs verder gaat stijgen, dan kun je misschien beter voor vast kiezen. Verwacht je dat die (snel) weer gaat dalen, dan kun je voor variabel kiezen. Een vast contract voor hele lange tijd, drie tot vijf jaar bijvoorbeeld, kun je op dit moment vrijwel nergens meer krijgen (en als het slecht uitpakt, kan het een bijzonder kostbare vorm van gokken blijken). Energieleveranciers hebben veel van dat soort contracten al uit het assortiment gehaald, omdat de onzekerheid ook voor hen te groot is.

    Lopende contracten kunnen in principe niet worden gewijzigd of ingetrokken. Behalve onder exceptionele marktomstandigheden, staat in veel contractvoorwaarden. Of de huidige situatie zo’n omstandigheid is, daarover boog de ACM zich eerder nadat één energieleverancier, DGB Energie, al eenzijdig contracten opzegde. De ACM concludeerde dat de huidige crisis hier geen grond voor is.