Uithuisplaatsingen tonen: omvang Toeslagenaffaire nog niet geheel in beeld

Toeslagenaffaire Nieuwe CBS-cijfers tonen dat het overheidsfalen rond de toeslagen pas deels in beeld is.

Gedupeerde ouders op het Plein in Den Haag, voorafgaand aan het verhoor van premier Rutte door de onderzoekscommissie Kinderopvangtoeslagen.
Gedupeerde ouders op het Plein in Den Haag, voorafgaand aan het verhoor van premier Rutte door de onderzoekscommissie Kinderopvangtoeslagen. Foto Sem van der Wal/ANP

Meer dan 1.100 kinderen van slachtoffers in de Toeslagenaffaire zijn tussen 2015 en 2020 uit huis geplaatst. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Een schatting, zegt het CBS zelf, met onzekerheden omgeven. Maar de cijfers laten zien dat de volledige omvang van het overheidsfalen rondom de kinderopvangtoeslag pas deels in beeld is.

Vaak gaat het in de Toeslagenaffaire, waarbij vele duizenden ouders ten onrechte kinderopvangtoeslag moesten terugbetalen, om getallen. Om 47.000: het aantal ouders dat zich eind september als gedupeerde had gemeld. Of om 18.000: het aantal ouders dat inmiddels ook is erkend als slachtoffer en een eerste compensatie van 30.000 euro heeft ontvangen. Of om de duizenden die nog wachten op een allereerste beoordeling.

Veel minder gaat het om de tienduizenden kinderen die in hun gezinnen opgroeiden en zo ook alle ellende van de Toeslagenaffaire over zich heen kregen. Zij kregen te maken met plotselinge armoede, dakloosheid, scheidingen – en dus ook met uithuisplaatsingen.

Zwaar middel

Een gedwongen uithuisplaatsing is een zwaar middel, bedoeld voor situaties waarin de ontwikkeling van het kind in gevaar dreigt te komen. De Raad voor de Kinderbescherming vraagt in zo’n geval aan de kinderrechter om een kind voor een bepaalde tijd bij een pleeggezin of in een instelling te plaatsen. Ongeveer 20.000 kinderen zijn op dit moment in Nederland uit huis geplaatst, vaak meerdere jaren.

Verhalen over uithuisplaatsingen rond de affaire bestaan al langer, maar de omvang was tot deze week onbekend. Zelf wierpen ‘toeslagenouders’ onlangs in de Volkskrant de suggestie op dat het weleens om honderden gevallen zou kunnen gaan. Tweede Kamerleden stelden vragen, het kabinet kon de antwoorden niet geven – maar beloofde het uit te laten zoeken.

Het CBS legde daarop de gegevens over uithuisplaatsingen van de voorbije jaren naast een lijst van rond de 50.000 kinderen die als slachtoffer in de Toeslagenaffaire staan aangemerkt. De vraag: was er overlap? Ja, zo bleek voor honderden gezinnen.

De cijfers schommelden gedurende de vijf jaar die het CBS onderzocht. Op het hoogtepunt, in 2018, ging het om zo’n 565 kinderen die buiten hun gezin waren geplaatst, eind december 2020 waren het er nog steeds 420. In totaal waren 1.115 kinderen van toeslagenouders tussen 2015 en 2020 op enig moment uit huis geplaatst.

Het zijn slechts aantallen, benadrukte het CBS dinsdag. Daarmee wil het bureau zeggen: het is met deze cijfers niet gezegd dat de uithuisplaatsing direct voortvloeide uit de toeslagenellende. Het kunnen gezinnen met vele plagen zijn: slachtoffer van de Toeslagenaffaire én kampend met problemen thuis.

Daar staat tegenover dat het daadwerkelijke aantal uit huis geplaatste kinderen van toeslagenouders makkelijk hóger kan uitvallen. Het CBS beschikt om praktische redenen alleen over data vanaf 2015, het jaar waarin de nieuwe Jeugdwet inging. Maar de Toeslagenaffaire speelde al eerder – en ook de eerste verhalen over uithuisplaatsingen zijn ouder.

Kamervragen

Zo ging het in het verhaal in de Volkskrant, dat de aanleiding vormde voor de Kamervragen, over een moeder die al meer dan tien jaar geleden haar kinderen moest afstaan nadat ze wegens een fraudeverdenking tienduizenden euro’s moest betalen en haar huis kwijtraakte.

Andere ouders trokken de volledigheid van de cijfers in twijfel op basis van eigen ervaringen, bijvoorbeeld omdat ze van hun partner gescheiden waren en het kind van de ene naar de andere ouder was overgeplaatst. Dat telt niet mee als uithuisplaatsing.

Om de financiële en emotionele schade van de Toeslagenaffaire bij kinderen te herstellen, wil het demissionaire kabinet een speciale kindregeling opzetten. Daarvoor moet ook de totale schade in beeld zijn gebracht. En dat blijkt lastig.

Vorige week moest het kabinet erkennen dat het geen zicht had op het aantal uithuisplaatsingen. Ook na het CBS-rapport blijft de onzekerheid erover groot, tot ergernis van de Tweede Kamer. „Dit maakt duidelijk dat de regering totaal het overzicht kwijt is van de gevolgen van het eigen beleid”, aldus Kamerlid Pieter Omtzigt.