Opinie

‘Woke’ is geen spook maar zaak van woord en wederwoord

Diversiteit De woke-ideologie zou lijnrecht ingaan tegen de academische vrijheid. betwist dat. Zij pleit voor ruimte voor nieuwe stemmen, „ook als ze als een bedreiging aanvoelen”.
Actiegroepen demonstreren tegen racisme in Leuven, België, mei 2019.
Actiegroepen demonstreren tegen racisme in Leuven, België, mei 2019. Foto Bruno Fahy/Belga

Het academiejaar aan de KU Leuven werd dit jaar ingeleid met een openingsspeech van rector Luc Sels over de vrijheid van meningsuiting. In zijn toespraak aan een van de oudste en meest prestigieuze universiteiten ter wereld, een universiteit die nu nog steeds behoort tot de wereldtop als het gaat om kennis en onderzoek, waarschuwde de rector: „Als ik de vrijheid niet krijg om [mijn mening] te uiten of met anderen van mening te verschillen, dan word ik beknot in mijn mens-zijn.” Zijn speech duurde welgeteld zevenendertig minuten.

Hij hekelde de ‘cancelculture’ en gaf het voorbeeld van de controverse rond de Nederlandse vertaling van The Hill We Climb van Amanda Gorman waarbij Marieke Lucas Rijneveld zich heeft teruggetrokken. Dit lijkt nu al een historische gebeurtenis in de strijd tegen de ‘woke-ideologie’ en is vooral hét symbool geworden voor De Grote Nederlaag: het moment dat we ons overgaven aan de ‘racistische anti-racisme beweging’.

Toevallig of niet, een paar weken na deze openingsspeech draait de KU Leuven de geldkraan voor het diverstiteitsplatform Undivided dicht. In een statement verklaart Undivided dat de universiteit hen zag als ‘te radicaal’. Het is bijna onwerkelijk hoe Sels de cancelcultuur bekritiseert en dan zelf het perfecte voorbeeld geeft van een cancellation.

Ook in Nederland woedt deze discussie hevig. Een voorbeeld hiervan is Henk Kummeling, rector magnificus van de Universiteit Utrecht. „De afgelopen tijd is er op de universiteiten een discussie ontstaan over wat je wel en niet kunt zeggen. Dat is erg bedreigend voor de academische ontwikkeling, want op een universiteit moet alles gezegd en gedaan kunnen worden...”

Neutraliteit

Deze discussies worden gevoerd op basis van één tegenstelling: de woke-ideologie staat volgens deze academici lijnrecht, bijna als vanzelfsprekend, tegenover de academische vrijheid. Klopt deze tegenstelling wel? Woord en wederwoord zijn eigen aan de universiteit. De woke-ideologie is in wezen het wederwoord binnen onze instellingen. Daarom valt het onder de academische vrijheid, maar ook onder de vrijheid van meningsuiting en onder wat we ambiëren in een liberale democratie, in een beschaving. De makkelijkste manier om dit wederwoord te smoren is door het te labelen als ‘woke’, en uitzonderlijke situaties uit te vergroten, woorden uit hun context te trekken en zo een genuanceerde, diverse tegenstroming te bestempelen als iets sektarisch en racistisch omdat je valt over het woord ‘wit’. Racisme is sterk verbonden met macht en we weten allemaal waar de macht ligt.

Lees ook dit opiniestuk: De illusie van een inclusieve Verlichting

Niemand is neutraal, ook de witte heteroman niet. Daar zit volgens mij de belangrijkste pijn in dit debat en die brengt angst en wrijving met zich mee. De elite heeft nooit makkelijk een comfortabele machtspositie opgegeven, de tegenreacties zijn hoe dan ook begrijpelijk. Het is niet langer mogelijk zich te verschuilen achter het ‘blanke’ canvas van het universalisme en het secularisme. Die zijn een illusie.

Het is belangrijk dit te benoemen met betrekking tot het maatschappelijke debat en de verantwoordelijkheid die daarbij komt kijken. Het is belangrijk dat we onze privileges onder ogen zien, dat we zorg dragen voor een ieder die zich binnen ons systeem beweegt. Dit gaat verder dan de labels wit, gekleurd, vrouw, man. Dit gaat niet over individuen, het gaat over het in kaart brengen van systemen van onderdrukking en macht. Van privileges en verantwoordelijkheden. Het gaat over het onder ogen zien van ons aandeel in dit alles.

Vitruviusman

En dit ‘alles’ wordt groter, het expandeert. De Vitruviusman van Leonardo da Vinci is dood. Nu is de homo universalis ook een vrouw, gekleurd, meerstemmig, panseksueel, hulpbehoevend, arm en dit alles tegelijk. De cirkel wordt groter en ieder die ooit gemarginaliseerd was, verbannen naar de randen van de geschiedenis, heeft nu een stem – nog niet volwaardig, maar we horen wel al heel wat geroezemoes. Er zijn dingen gaande. Er beweegt iets. Zoals eigen aan instellingen met een bepaald machtsvacuüm, bepaalt aan de universiteiten de macht de maatstaf en de normen. En nu verandert dit. Nu bewegen zich mensen uit die gesmoorde minderheden, die gemarginaliseerde machtelozen, binnen universiteitsmuren.

Lees ook dit interview met universiteitsdocent Fynn-Paul: ‘Ook in Nederland rukken de diversity officers op’

Lange tijd (eigenlijk altijd) gold de cancelcultuur enkel voor de niet-witte medemens die zich durfde te bewegen in de hegemonistische arena van de universiteit. Om specifiek terug te komen op de academische vrijheid: er is geen enkel voorbeeld van een witte man die omwille van zijn mening of vermoedelijke partijdigheid ontslagen is in Vlaanderen. Anderzijds klagen onderzoekers met een migratieachtergrond aan onder andere de Leuvense universiteit al decennia over hoe hun academische kwaliteiten in twijfel worden getrokken omdat hun neutraliteit altijd betwist wordt. Zelfs door collega’s, vooral door collega’s.

Als academicus is het belangrijk om open te staan voor nieuwe stemmen, ook als ze als een bedreiging aanvoelen. Het is belangrijk om de grond waarop we staan ter discussie te stellen. Weerwoord zou binnen een universiteit bejubeld moeten worden en niet afgestraft. Het blijft hoe dan ook zeer ironisch dat net de mannen aan de top van de intellectuele en wetenschappelijke elite in lange speeches klagen over hoe ze niets meer mogen zeggen.