Privacywaakhond AP bezorgd door ‘beeld’ van heimelijk onderzoek in moskeeën

Inlichtingen Kamerleden willen opheldering over undercover-onderzoek in moskeeën. Privacytoezichthouder AP spreekt van een „zeer zorgelijk” beeld.

Ochtendgebed in een Nederlandse moskee tijdens het Offerfeest. Zeker tien gemeenten gaven een privaat onderzoeksbureau opdracht om moskeeën en andere islamitische organisaties in de stad heimelijk door te lichten.
Ochtendgebed in een Nederlandse moskee tijdens het Offerfeest. Zeker tien gemeenten gaven een privaat onderzoeksbureau opdracht om moskeeën en andere islamitische organisaties in de stad heimelijk door te lichten. Foto Phil Nijhuis/ANP

Privacy-toezichthouder Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is bezorgd naar aanleiding van berichtgeving over heimelijk onderzoek in moskeeën. NRC schreef dit weekend dat zeker tien gemeenten een privaat onderzoeksbureau opdracht gaven om moskeeën en andere islamitische organisaties in de stad heimelijk door te lichten. De onderzoekers van het bureau (NTA, uit Deventer) deden zich voor als bezoeker en rapporteerden aan de overheid tot in detail over de gang van zaken binnen de gebedshuizen.

Lees ook: Undercover naar de moskee: geheim onderzoek naar islamitische organisaties

De AP noemt het een „zeer zorgelijk” beeld. Alleen „in uitzonderlijke gevallen en onder strikte voorwaarden” mogen gemeenten iemand volgen of een profiel over een inwoner opstellen, zegt de AP. Ook mogen gemeenten gegevens als godsdienst en afkomst niet zomaar verwerken in een rapport. „Gemeenteraden kunnen hun onafhankelijke interne toezichthouder vragen dit te onderzoeken”, zegt de toezichthouder. „Als blijkt dat de gemeente onrechtmatig gegevens verwerkt en dus burgerrechten schendt, dan dient daarmee direct gestopt te worden en moeten alle data ogenblikkelijk worden vernietigd.”

De gemeenten die NTA inhuurden werden afgelopen jaren door terrorismebestrijder NCTV op het onderzoeksbureau gewezen, en stuurden de geheime rapporten veelal door aan de NCTV. Het was ook de NCTV, onder verantwoordelijkheid van demissionair minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid), die het werk van NTA betaalde.

Kamerleden willen opheldering

Tweede-Kamerleden willen opheldering van Grapperhaus over de kwestie. D66-Kamerlid Hanneke van der Werf heeft een debat aangevraagd. „Dit lijkt alweer de zoveelste keer dat de NCTV zich niet aan de wet houdt”, zegt ze. „Dat roept de vraag op wanneer de NCTV nog meer op eigen houtje onrechtmatig geopereerd heeft.”

SP-Kamerlid Michiel van Nispen wijst op „de kwalijke rol” van de NCTV. „De minister heeft dus of geen idee hoe deze dienst opereert of hij keurt dit goed, wat nog kwalijker zou zijn.” Hij zegt: „Wat voor voorbeeld geeft een overheid die zich niet aan de eigen regels houdt en zo geen bescherming biedt aan eigen inwoners?”

Op Twitter schrijft DENK-Kamerlid Stephan van Baarle: „Het gemak waarmee de overheid (grond-)rechten schendt als het om de islam of moslims gaat is schrikbarend. Dit moet keihard worden bestreden.”

In elk geval Rotterdam, Delft, Almere, Eindhoven, Huizen, Leidschendam-Voorburg, Zoetermeer, Veenendaal, Helmond en Ede lieten een undercover onderzoek uitvoeren. Moskeebestuurders in die gemeenten reageerden dit weekend woedend, en spraken van een vertrouwensbreuk. Hun bereidheid om nog informatie te delen met de lokale overheid, neemt af, stellen zij. In Zoetermeer overweegt de moskee zelfs alle contacten met de gemeente te verbreken. Voorzitter Mohammed Boudadi van die moskee: „Wat hebben we eraan, als ze ons toch niet vertrouwen?” Hij belde de gemeente. Ambtenaren kwamen al op bezoek, zegt hij, om te vertellen „dat ze eigenlijk spijt hadden van het onderzoek. Maar daarmee is de zaak voor ons nog niet opgelost.”

Een ‘dolksteek’

Imam Rafik Dahman gaf tot enkele jaren geleden religieuze lessen aan jongeren in een buurthuis in Zoetermeer en zegt: „Dit is een dolksteek in onze rug.” Op een dag werd hij ineens ingeruild door een prediker die, nu blijkt, verbonden was aan NTA, zegt hij. „Nu begrijp ik waarom de gemeente mij zo graag wilde vervangen.”

„Nu begrijp ik waarom de gemeente mij zo graag wilde vervangen.”

Rafik Dahman, imam in Zoetermeer

Voor de Rotterdamse moskeekoepel Spior kwam het nieuws als een „grote verrassing”. „De relatie met de gemeente is altijd goed”, zegt directeur Nourdin el Ouali. „Ze waren overal welkom. En dan lees je opeens dat diezelfde gemeente achter je rug om onderzoekers op de bij ons aangesloten organisaties inzet omdat ze anders sociaal wenselijke antwoorden vrezen. Dan wordt je niet helemaal vertrouwd. Je voelt je bespied door je eigen gemeente. We weten nog niets over de inhoud van de rapporten maar de toegepaste methode zorgt voor een vertrouwensbreuk.” In een persbericht zegt de koepel dat sprake lijkt te zijn van „staatsislamofobie”.

In Veenendaal laat de moskee weten zich op „eventuele vervolgstappen” te beraden. De moskee heeft contact gezocht met de onderzochte moskeeën in andere steden, om samen te kijken „hoe er effectief tegen deze onrechtmatige gang van zaken opgetreden kan worden”.

Tom Zwart, die als hoogleraar cross-cultureel recht aan de Universiteit Utrecht islamitische organisaties adviseert, vindt dat de politiek moet ingrijpen. „Alle eisen voor zorgvuldig onderzoek worden hier geschonden: dat je jezelf kenbaar maakt, en de mensen die je onderzoekt de gelegenheid geeft om te reageren op je bevindingen. Hier zijn particulieren ingezet om AIVD-onderzoek uit te voeren. En het raakt de kern van de godsdienstvrijheid. De politiek zal corrigerend moeten optreden zodat dit niet meer kan gebeuren.”