Moet Sywert de mondkapjesmiljoenen straks terugbetalen?

Rechtszaak Strafpleiter Peter Plasman gaat aangifte doen tegen Sywert van Lienden en diens zakenpartners vanwege de omstreden ‘mondkapjesdeal’. Hoe groot is de kans dat zij het verdiende geld straks moeten terugbetalen?

Sywert van Lienden in 2015 in het Bonnefantenmuseum in Maastricht. Foto Merlijn Domernik
Sywert van Lienden in 2015 in het Bonnefantenmuseum in Maastricht. Foto Merlijn Domernik

Strafpleiter Peter Plasman gaat aangifte doen tegen Sywert van Lienden. Vorig jaar verdiende de opiniemaker met twee zakenpartners 28 miljoen euro met de verkoop van mondkapjes aan het ministerie van VWS, terwijl ze publiekelijk verkondigden ‘om niet’ te werken.

Plasman wil Van Lienden via juridische weg dwingen tot teruggave van het geld aan de staat. Tot nu toe weigeren zij dat: Van Lienden heeft gezegd dat hij zijn individuele winst (9 miljoen euro) aan „goede doelen” wil schenken.

Plasman wordt in de procedure financieel gesteund door cabaretier Youp van ’t Hek, zo maakte hij donderdagavond bekend in het praatprogramma Jinek.

1. Wat gaat Plasman precies doen?

Volgens Plasman hebben zich vijf mensen bij hem gemeld die ten tijde van de deal (voorjaar 2020) als vrijwilliger werkten voor de Hulptroepen Alliantie, de stichting van Van Lienden en diens zakenpartners Bernd Damme en Camille van Gestel. Talloze mensen hielpen belangeloos bij de inkoop van mondkapjes, bijvoorbeeld door certificaten te controleren of een testlaboratorium ter beschikking te stellen.

Namens de vrijwilligers gaat Plasman aangifte doen van oplichting: zij waren in de veronderstelling te werken voor een stichting zonder winstoogmerk en niet voor een commerciële bv.

Lees ook: De vrienden van Sywert wilden niet geloven dat hij miljoenen verdiende met zijn mondkapjes

Als het Openbaar Ministerie besluit een zaak te aan te spannen tegen van Lienden en co, acht Plasman de kans groot dat zij veroordeeld worden op basis van artikel 326 van het Wetboek van strafrecht: iemand bewegen tot een dienst door middel van een „samenweefsel van verdichtsels”. Plasmans doel is „niet een veroordeling van de heren”, zegt hij. „Het gaat erom dat het verdiende geld teruggaat naar de overheid. Iemand moet ze daar toe dwingen.” Hij hoopt dat Van Lienden en co „zo onder de indruk raken” van de aangifte dat zij uit zichzelf het geld teruggeven.

2. Hoe denkt Plasman het volledige bedrag van 28 miljoen euro te kunnen terugvorderen?

Mocht Van Lienden veroordeeld worden voor oplichting van een of meer vrijwilligers, dan zal Plasman het OM vragen een zogeheten ontnemingsprocedure te starten. Op basis van één veroordeling is het volgens Plasman mogelijk Van Lienden en zijn partners te dwingen alle verdiende miljoenen aan de Staat terug te geven.

Een voorwaarde is wel dat het OM kan aantonen dat de deal tussen Van Lienden en VWS alleen maar mogelijk was dankzij de inzet van de vrijwilligers. Plasman: „De vraag is: heeft Van Lienden de overheid overgehaald met het verhaal dat hij een hele organisatie van vrijwilligers achter zich had staan? Ik denk van wel. Het zou onvoorstelbaar zijn dat de overheid in dit geval zaken had gedaan met slechts één persoon.”

3. Hoe groot is kans dat Plasman slaagt in zijn opzet?

Een veroordeling voor oplichting is zeker mogelijk, zeggen juristen. „Van Lienden heeft via de media het beeld gecreëerd dat hij geen cent aan de deal heeft willen verdienen”, zegt advocaat Willem Koops, specialist op het gebied van financieel-economisch strafrecht. Een groep vrijwilligers schreef al eerder in De Volkskrant dat zij zijn „voorgelogen” door de drie ondernemers.

Over de kans dat de rechter alle verdiende miljoenen toewijst aan de staat, zijn juristen sceptischer. „Er moet wel een causaal verband tussen de oplichting van de vrijwilligers en de genoten winst worden aangetoond”, zegt strafrechtadvocaat Max den Blanken. „En dat is niet evident.” Zelfs als het Plasman lukt om alle miljoenen naar de Staat te laten terugvloeien, zal dat volgens advocaat Koops vermoedelijk jaren duren. „Het gaat erom dat er een zorgvuldige voorbereiding van een vervolging plaatsvindt.”

4. Is dit de enige juridische route om geld terug te vorderen?

Nee. Volgens juristen kunnen vrijwilligers en bedrijven die samenwerkten met Van Lienden, zoals KLM en Coolblue, ook via een civiele procedure proberen gederfde inkomsten terug te krijgen. In dat geval zou het alleen gaan om de schade die is geleden door individuen en bedrijven – niet om het hele bedrag dat Van Lienden en de zijnen overhielden aan de deal.

Een andere mogelijkheid is dat het ministerie van VWS zelf het geld terugvordert bij de Hulptroepen, omdat Van Lienden en partners de deal onder valse voorwendselen gesloten zouden hebben. De kans dat de rechter hierin meegaat, is bijzonder klein: het ministerie tekende de overeenkomst voor levering van 40 miljoen mondkapjes bewust met de commerciële BV van Van Lienden en niet met diens stichting. Een langverwacht rapport door onderzoeksbureau Deloitte in opdracht van VWS zal vermoedelijk tot de conclusie komen dat de deal juridisch houdbaar is.

Sywert van Lienden reageerde vrijdagmiddag niet op een verzoek om commentaar op Plasmans aangifte.