Interview

ESA-topman wil Europa de ruimte in jagen

Josef Aschbacher | topman ESA De Oostenrijker Josef Aschbacher is de nieuwe directeur-generaal van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA, in een tijd dat de sector stormachtige ontwikkelingen doormaakt.

Ruimtevaart was lang een enigszins conservatieve industriesector, waarin miljoenenprojecten zich al snel decennia voortsleepten, en echte vernieuwing te duur of te riskant was, of allebei. Maar sinds een jaar of tien zijn ontwikkelingen in een stroomversnelling terechtgekomen.

Ruimtemiljardairs lanceren zichzelf in raketten die ze zelf hebben laten ontwikkelen. De Amerikaanse rakettenbouwer SpaceX zet de markt voor satellietlanceringen op zijn kop met met de Falcon 9-raket, die tientallen keren per jaar gelanceerd wordt, mede dankzij een innovatieve herbruikbare rakettrap. De Europese Ariane 5-raket verloor zijn positie als marktleider in lanceringen.

Verschillende bedrijven lanceren constellaties van duizenden massa-geproduceerde satellieten. In het algemeen zijn satellieten kleiner, goedkoper en sneller klaar dan vroeger, terwijl ze toch meer kunnen. Intussen bestormt een legertje aan raket-startups de markt voor kleinere raketten om deze satellieten snel en goedkoop te lanceren.

Ook China ontpopt zich als ruimtevaartgrootmacht, met maan- en Marssondes en een volwaardig ruimtestation. En er is ook een donkere kant: al die ruimte-infrastructuur is essentieel voor militair overwicht, en daarmee ook een doelwit geworden: de ruimte militariseert.

Josef Aschbacher, geboren in Oostenrijk, werkt sinds 1990 bij de Europese ruimtevaartorganisatie ESA. Sinds maart dit jaar leidt hij de organisatie. Hij deed onlangs het ESA-onderzoeks- en testcentrum Estec in Noordwijk aan, waar het interview plaatsvindt.

U hebt dit voorjaar uw plannen met ESA gepresenteerd, wat is de grootste verandering?

„Het belangrijkst vind ik dat we Europa wakker schudden. In de VS en China, maar ook in andere landen, zijn enorme ontwikkelingen gaande. Ook Europa zou hierin moeten investeren, er is een enorme potentie voor groei: constellaties van communicatiesatellieten, toepassingen van aardobservatie, satellietnavigatiesysteem Galileo, maar ook zonne-energie uit de ruimte of grondstoffen van de maan. Iedere euro die je in deze zaken investeert komt uiteindelijk veelvuldig terug. Europa doet dit wel, maar loopt achter.”

Wat kan ESA hieraan doen?

„Aanjagen, bijvoorbeeld door een klant te zijn. Iedereen heeft het over SpaceX, het bedrijf dat zelfstandig concurrerende, herbruikbare raketten ontwikkelde. Maar NASA heeft SpaceX meer dan 4 miljard dollar betaald voor die ontwikkeling, en nog eens 8 miljard voor afzonderlijke lanceringen. ESA moet het ontstaan van een levendig ecosysteem aan ruimtevaartbedrijven stimuleren.”

Het ISS is het belangrijkste, en ook duurste, stuk infrastructuur dat ooit ergens gebouwd is

Maakt ESA ook dan de overstap die NASA maakte? Vroeger bestelde NASA raketten bij de industrie, wat weinig innovatieve, steeds duurdere raketten opleverde. Maar aan SpaceX betaalden ze voor het resultaat: vracht of lading afleveren bij het Internationaal ruimtestation ISS. Gaat ESA dat ook doen?

„De Ariane 6-raket is bijna klaar, en maakt volgend jaar haar eerste vlucht, en zal sowieso concurrerender zijn dan Ariane 5. Maar wat daarna komt zullen we inderdaad op een meer commerciële manier bouwen.”

Maar gaat ESA bedrijven vrij laten in hoe ze die resultaten behalen?

„Daarover hebben we nog geen beslissing genomen.”

ESA is een deelnemer in het internationaal ruimtestation ISS, dat gefinancierd wordt tot 2024. Hoe gaat het daarna verder?

„Een paar weken geleden heb ik het daarover gehad met Bill Nelson, de administrator van NASA. Ik verwacht dat er een voorstel komt om de periode uit te breiden. Dat zal dan tot 2028 of 2030 zijn. De lidstaten moeten het ook goedkeuren.”

De oudste ISS-modules zijn in 1998 gelanceerd. Afgelopen zomer zijn er barstjes in het Russische gedeelte ontdekt. Hebt u geen zorgen over de leeftijd van het ISS?

„We hebben zorgen over ieder technisch probleem, maar ik ben ervan overtuigd dat technische problemen zoals barstjes gewoon opgelost worden. Het ISS is het belangrijkste, en ook duurste, stuk infrastructuur dat ooit ergens gebouwd is, ik denk dat we dat moeten blijven gebruiken zolang het kan.”

Ik denk dat er een commerciële markt zal ontstaan voor het opruimen van ruimtepuin

In 2018 werd een klein lek ontdekt in een aangekoppelde Sojoez-capsule. Deze zomer beschuldigde Dmitri Rogozin, het hoofd van de Russische ruimtevaartorganisatie Roskosmos, een Canadese astronaut. Ze zou het gaatje geboord hebben in een inzinking, zodat ze snel geëvacueerd zou worden naar de aarde.

„Geen commentaar.”

ESA is deelnemer aan het Artemis-programma van NASA om dit decennium opnieuw astronauten naar de maan te brengen, onder wie ook Europeanen. Waarvan is dit afhankelijk?

„Zoals u weet hebben we een sterke samenwerking met NASA, en wij leveren onder andere voor de European Service Module, een onderdeel van het Orion-ruimteschip. Zonder deze module kan Artemis niet doorgaan. Dat is een fundamenteel verschil met de Europese bijdragen aan het ISS, die weliswaar belangrijk en welkom waren, maar niet essentieel.

„We zijn intussen in onderhandeling over deelname van Europese astronauten, met ook de mogelijkheid dat ook een Europeaan op de maan landt.

„Op een vacature voor ESA-astronauten hebben we dit voorjaar 22.500 kandidaten gekregen, wat ook laat zien dat de ruimte weer cool is. Misschien dat een van hen meegaat, maar we hebben natuurlijk ook ons al bestaande astronautenkorps.”

ESA wil een opruimdienst voor ruimtepuin zoals gevaarlijke brokstukken en defecte satellieten in een baan om de aarde.

„Wij betalen een bedrijf om ruimtepuin in een baan om de aarde te verwijderen. Zij mogen ons vertellen hoe ze het doen.

„Adrios van het Zwitserse bedrijf ClearSpace had het winnende voorstel, dat wordt uitgevoerd. Ik denk dat er uiteindelijk een commerciële markt zal ontstaan voor het opruimen van ruimtepuin.”

Het is waar dat de Nederlandse bijdrage aan de lage kant is

De ruimtevaart militariseert. China en Rusland doen proeven met satellieten die andere satellieten volgen en uitschakelen. Daar zou je zo’n ruimtepuin-opruimsatelliet natuurlijk ook voor kunnen gebruiken.

„Zoals u weet werkt ESA niet aan defensie-toepassingen. Maar het is natuurlijk vaak zo dat je technologieën voor zowel vreedzame als militaire doelen kunt gebruiken.”

Vanuit de kamer waar het interview gehouden wordt, kijken we uit over de zonnige duinen en het uitgebreide terrein van Estec. Binnen ESA klinkt wel eens gemopper dat Nederland deze grote en belangrijke ESA-vestiging binnengesleept heeft, ondanks een structureel lage Nederlandse bijdrage.

Hoelang mag Estec hier nog blijven?

„Haha, het wordt lastig om het te verplaatsen, maar het is waar dat de Nederlandse bijdrage, vergeleken met het bbp, aan de lage kant is. Dat is niet alleen jammer voor ESA, maar ook voor Nederlandse bedrijven.

„Het land heeft veel expertise in hoogtechnologische sectoren. Maar vaak kan ESA daar geen gebruik van maken, vanwege de georeturn [de regel dat de industrie ESA-opdrachten krijgt naar rato van de bijdrage]. Dus ik zou nog wel eens willen pleiten voor een verhoging, ook omdat je daarmee investeert in de ruimtevaarteconomie.”