Rechtbank handelde in strijd met de wet in zaak van doodgeschoten Famke (14)

Rapport Famke werd eind 2020 door haar vader doodgeschoten. Zowel de rechtbank als de hulpverleners maakten fouten, concludeert een onderzoek.

Politie bij de woning van de vader van Famke in Amsterdam-Oost.
Politie bij de woning van de vader van Famke in Amsterdam-Oost. Foto Maarten Brante/ANP

De rechtbank Amsterdam heeft in de zaak van de 14-jarige Famke, die 28 december 2020 door haar vader in zijn appartement werd doodgeschoten, in strijd met de wet gehandeld. Ook de hulpverlening liet steken vallen. Dat blijkt uit een onafhankelijk onderzoek in opdracht van de gemeente Amsterdam, dat donderdag openbaar is gemaakt.

Na het doodschieten van Famke in de woning in Amsterdam-Oost doodde de vader zichzelf. Het meisje was op dat moment ruim anderhalf jaar in beeld bij verschillende instanties.

Lees ook: Iedereen wist dat het niet goed ging met Famke

„Het systeem heeft voor deze jeugdige gefaald”, constateert onderzoeksleider Corinne Dettmeijer – jurist en voormalig Nationaal Rapporteur Mensenhandel. Ze ziet „vele tekortkomingen” in de zorg en expertise van de elf jeugdhulporganisaties die betrokken waren. De fatale afloop is onder meer het gevolg van een gebrek aan regie, slechte informatiedeling, het feit dat instanties elkaars deskundigheid niet vertrouwden en te lang wachtten met opschalen. Ook de hoge werkdruk en wachtlijsten in de jeugdzorg waren in deze zaak „een factor van gewicht”.

Het systeem heeft voor deze jeugdige gefaald

Corinne Dettmeijer onderzoeker

Kindbrief

Naast de hulpverlening keek Dettmeijer naar vier juridische procedures bij de rechtbank en het gerechtshof Amsterdam – een uitzonderlijke aanpak. In de procedure die de meeste impact had, blijkt nu, strookte de werkwijze van de rechtbank niet met de wet. Famke schreef een zogeheten kindbrief aan de rechter, waarin ze duidelijk maakte dat ze niet terug wilde naar haar moeder – met wie ze op dat moment geen contact meer had.

De rechter ging hierin mee, nadat hij het meisje en haar ouders los van elkaar had gesproken. Er vond dus geen zitting plaats en met die „informele” aanpak ging de rechtbank in de fout, oordeelt Dettmeijer. Voor een beslissing over het ouderlijk gezag en de omgang tussen een ouder en kind had de rechter die ouder formeel moeten horen. „Door de wettelijke procedureregels niet te volgen werd niet alleen de wet onjuist toegepast, maar werden ook de rechtsbelangen van moeder, het recht op family life en het recht op hoor en wederhoor, geschonden.”

Niet verkeerd gehandeld

De Amsterdamse rechtbank laat weten dat het nieuws over de dood van Famke en haar vader hard is aangekomen. „We willen leren van een verschrikkelijke gebeurtenis als deze”, zegt persrechter Peter Björn Martens. De rechtbank spreekt echter tegen dat er in strijd met de wet gehandeld is: „De rechter heeft ook in deze procedure de betrokken partijen gehoord, de belangen zorgvuldig gewogen en beslist wat op dat moment in het belang van de minderjarige was.” Het „meningsverschil” met de onderzoeker over de interpretatie van de wet vat de rechtbank op als aanbeveling om tot eenduidig beleid te komen. „Er wordt nader bekeken onder welke omstandigheden een kindbrief tot een formele zitting zou moeten leiden.”

Cruciale momenten

De kritiek dat het te lang duurde voor de rechter zich uitsprak – acht maanden – trekt de rechtbank zich aan. Volgens Dettmeijer is dit van invloed geweest op de hulpverlening. Omdat er op cruciale momenten niet of te laat is gehandeld, ging Famkes situatie onder toeziend oog van hulpverleners „op alle leefgebieden” achteruit. Een groot probleem was dat de vader en dochter geen hulp accepteerden en zich isoleerden. „Vader had door zijn weigering om mee te werken feitelijk de regie over de hulpverlening genomen, en gekregen.” In een begeleidende brief schrijft de gemeente Amsterdam dat het onderzoek „vele zorgen en klachten van de moeder en de stiefvader bevestigt”.

„Het is fijn om herkend en erkend te worden”, zegt moeder Ineke tegen NRC (haar achternaam is bekend bij de redactie). „Maar het blijft intens verdrietig, want mijn meisje is dood.”

Ineke en Famke’s stiefvader zijn geschokt over de handelwijze van de rechtbank. „Daar waar je eigenlijk je recht moet kunnen vinden, is ons fundamentele recht geschonden.”

Ouderverstoting

Het rapport besteedt extra aandacht aan ‘ouderverstoting’: het fenomeen waarbij een ouder – vaak de vader – een kind na een verbroken relatie niet meer ziet. Het gebrek aan expertise hierover is volgens Dettmeijer een factor geweest bij het tekortschieten van de zorg aan Famke. Ze roept de instanties, maar ook de gemeente en de staatssecretaris van Volksgezondheid op hier meer aandacht aan te besteden en noemt het onderwerp ook voor de rechtspraak „relevant”.

Lees ook het interview met drie experts: ‘Als er contactverlies is tussen een kind en een ouder moet er een rood lampje gaan branden’

Begin dit jaar constateerde een expertteam dat de problematiek nauwelijks wordt herkend, waardoor problemen kunnen verergeren. Demissionair minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) liet weten enkele belangrijke aanbevelingen van het expertteam over te nemen. Zo moeten er sneller specialistische hulpverleners worden ingezet, en wil de overheid steviger optreden tegen ouders die na een scheiding afspraken over de omgang met de kinderen niet nakomen.

Praten over zelfdoding kan bij hulp- en preventielijn ‘Zelfmoord? Praat erover’. Telefoon 0900-0113 of www.113.nl.