Dood tolk in Kabul werpt lange schaduw over evacuatiedebat — wie draagt schuld bij de chaotische operatie?

Afghanistan De vraag wie verantwoordelijk was voor vertragingen van de evacuaties speelde al voor de inname van Kabul door de Taliban.

De moord op een tolk in Kabul bevestigt de noodzaak om de 2100 Afghanen die Nederland wil opnemen daar "zo snel als mogelijk" weg te halen, aldus demissionair minister Ben Knapen van Buitenlandse Zaken.
De moord op een tolk in Kabul bevestigt de noodzaak om de 2100 Afghanen die Nederland wil opnemen daar "zo snel als mogelijk" weg te halen, aldus demissionair minister Ben Knapen van Buitenlandse Zaken. Foto Bart Maat / ANP

Het nieuws viel de Tweede Kamer donderdagochtend rauw op het dak. Demissionair minister van Buitenlandse Zaken Ben Knapen (CDA) zocht naar woorden: „Als dit waar is, dan is dat verschrikkelijk.”

Kort daarvoor heerste er nog een opgeruimde sfeer in de plenaire zaal van de Kamer, waar de Defensiewoordvoerders en bewindslieden een zogeheten tweeminutendebat voerden over de evacuatie uit Afghanistan. Caroline van der Plas (BBB) deelde complimentjes uit aan Knapen, die de kersverse minister met zichtbaar plezier in ontvangst nam. Salima Belhaj (D66), die het initiatief nam voor de motie die bepaalde dat behalve defensietolken veel méér Afghanen moeten worden geëvacueerd, gebruikte haar twee minuten om de nieuwkomers een gelukkig bestaan toe te wensen in „ons lieve Nederland”.

Lees ook: Voor schrijnende gevallen knijpt minister Knapen een oogje toe

Bij de chaotische evacuatie eind augustus vanaf het vliegveld in Kabul werden ruim 1.600 mensen met bestemming Nederland in veiligheid gebracht – meer dan verwacht, maar minder dan Nederland gewenst had. Deze week was de Kamer akkoord gegaan met een plan van de regering om nog eens 2.100 Afghanen te evacueren: minder dan gewenst misschien, maar veel meer dan verwacht. Wat niet gelukt was in de afgelopen maanden, kon alsnog worden rechtgezet.

Op dat moment drong het slechte nieuws door via de smartphones op de Kamerbankjes: een voormalige tolk van de politiemissie Eupol, die op de Nederlandse evacuatielijst stond, is woensdag in Kabul doodgeschoten door de Taliban. Volgens de NOS en de Volkskrant klopten gewapende mannen aan bij het huis van zijn ouders en vroegen naar de tolk. Toen deze zijn naam bevestigde, openden ze van dichtbij het vuur met hun kalasjnikovs. De tolk stierf ter plekke.

De dood van de 36-jarige vertaler – die donderdagavond nog niet bevestigd was door het ministerie van Buitenlandse Zaken – werpt een lange schaduw over de Nederlandse aftocht uit Afghanistan. Vorige maand al kondigde het demissionaire kabinet twee onafhankelijke onderzoeken aan: een ‘breed’ onderzoek waarin twintig jaar Nederlandse inzet in Afghanistan zal worden geëvalueerd, maar ook – en dat ligt gevoeliger – een evaluatie van de evacuatie uit Kabul.

De onderzoeken zullen na deze donderdag niet langer gaan over wat er beter had gekund en welke lessen er geleerd kunnen worden, bijvoorbeeld door het Nederlandse beleid te vergelijken met ‘gelijkgezinde’ landen, zoals VVD-Kamerlid Jeroen van Wijngaarden bepleitte. Nu er een dode is gevallen, zullen de evaluaties ook in het licht staan van de vraag wie er schuld draagt.

Uit ruim achthonderd pagina’s aan interne correspondentie die Buitenlandse Zaken dinsdag vrijgaf, blijkt dat deze vraag intern al speelde voordat Kabul gevallen was. Een voorbeeld is het e-mailverkeer op 3 augustus, als de druk van de Taliban toeneemt. Op die dag beklaagt de ambassade in Kabul zich over de lakse houding van Defensie: „Kern is dat DEF [Defensie] weliswaar onder politieke druk staat om ‘alle tolken’ weg te halen maar een nogal beperkte en weinig proactieve invulling geeft.”

Het ministerie van Defensie had geen registratie van de tolken die de afgelopen twintig jaar voor Nederlandse missies hebben gewerkt. De Kamer eiste dat Defensie ze actief zou opsporen, maar dit lukte nauwelijks, tot frustratie van Buitenlandse Zaken. Op dat departement bestond de indruk dat Defensie het werk aan anderen overliet. „Politiek kwetsbaar”, constateert een ambtenaar, „omdat Defensie daarmee steeds naar anderen kan wijzen als degenen die verantwoordelijk zijn voor de vertragingen.”

Die vraag zal de komende maanden moeten worden beantwoord. Daarbij zal niet alleen van belang zijn wat er mis is gegaan, maar ook wat er nog mis kán gaan met de evacués die nog moeten vertrekken. Vele honderden mensen wachten nog in Afghanistan.

Dinsdag verlieten voor het eerst in weken evacués met bestemming Nederland het land. Deze 46 personen zaten aan boord van een vlucht van het Pakistaanse PIA, de enige maatschappij die weer geregeld naar Kabul vliegt. Donderdag schortte PIA echter alle vluchten op, omdat de Taliban eisten dat het bedrijf dezelfde ticketprijs hanteert als vóór de val van Kabul. Een alternatief voor de Nederlandse evacuaties is niet zomaar gevonden.