De verdroging van de Iraakse delta kun je proeven in de melk van de waterbuffels

Waterbeheer In de moerassen van Zuid-Irak stond de wieg van de menselijke beschaving. Klimaatverandering en ‘belabberd waterbeheer’ bedreigen er het unieke ecosysteem.

Raad Habib Al-Asady staart geconcentreerd voor zich uit terwijl hij met zijn houten kano door de moerassen van al-Chibayish glijdt. Tussen het riet zitten giftige slangen, weet de Iraakse klimaatactivist, maar ook vogelsoorten die hij dolgraag wil laten zien. „Daar, daar, de bonte ijsvogel!” roept hij opgewonden. “En zie je die daar? Dat is de basra-karekiet, die overwintert in Kenia.”

Ieder dier doet Asadi’s hart sneller kloppen. Vorige maand was het pas echt raak, vertelt hij, toen zag hij voor het eerst de met uitsterven bedreigde Nesokia-rat (Nesokia bunnii). „Ik kon mijn ogen niet geloven”, aldus de 29-jarige man met volle baard en donkere ogen. „We waren al veertig jaar naar deze rat op zoek. En nu heb ik een foto, een bewijs dat hij nog steeds bestaat!”

Gevraagd waar zijn liefde voor de moerassen vandaan komt, blijft Asadi even stil. „Het is een mystieke band”, zegt hij. „Dat kun je pas begrijpen als je net als ik geboren bent tussen de waterbuffels. Dan hoor je bij het water en bij de dieren.”

Asadi rekent zichzelf tot de Moerasarabieren, een etnische minderheid in het zuiden van Irak. Zijn voorouders wonen al duizenden jaren in deze moerassen, op de plek waar de Eufraat en de Tigris samenkomen. Mogelijk stammen ze zelfs af van de Sumeriërs, die aan de wieg staan van het schrift en de vroegste menselijke beschaving (ca. 4000-2000 v.Chr.). In 2016 werden de Mesopotamische moerassen, waaronder die van al-Chibayish, toegevoegd aan de UNESCO-werelderfgoedlijst.

Dit historisch erfgoed is tegelijkertijd van onschatbare ecologische waarde. De moerassen behoren tot de grootste van het Midden-Oosten en zijn essentieel voor de waterhuishouding van Irak en het mariene ecosysteem van de Perzische Golf. Er wonen hier niet alleen meer dan dertigduizend waterbuffels, maar ook talloze beschermde vissoorten, slangen, en knaagdieren. Daarbij dienen de moerassen als rustplaats voor trekvogels van over heel de wereld.

Olievelden

Maar dat alles dreigt te verdwijnen, zo blijkt wel wanneer Asadi zijn kano naar de randen van het moeras vaart en aanmeert bij een opgedroogde vlakte. Diepe barsten doorsplijten de verschroeide aarde. Aan de horizon doemt een lange rookpluim op. „Dat zijn de olievelden van West-Qurna”, zegt Asadi. „Daar beginnen onze problemen.”

Asadi klopt aan bij het ene gezin dat hier nog weet te overleven. Voor hun rieten hut staat een groep waterbuffels te zweten in de zon. Binnen ligt een pasgeboren waterbuffelkalfje uitgestrekt op de grond. Ernaast zit een in zwart gehulde vrouw tussen emmers waterbuffelmelk, die ze in een grote pan overgiet om er kaas van te maken. Honderden kleine vliegjes zijn alvast begonnen met proeven.

„Het leven is zwaar hier”, mompelt de vrouw, die zich voorstelt als umm Ayad, de moeder van Ayad. Behendig kneed ze de ingedikte buffelmelk tot lange slierten kaas. „Een paar jaar geleden stond het water vlak voor ons huis, maar nu droogt het op en wordt het steeds zouter. Onze buffels gaan er dood van en geven slechtere melk. Dat proef je in de kaas.”

In de hoek van de hut zit de 19-jarige Sajjad Younes op een tapijt voor zich uit te staren. Zijn haar is met een lading gel in een hippe kuif naar achteren gestreken. „Dat heb ik in de stad laten doen”, vertelt de tiener trots. „Veel van mijn vrienden wonen nu daar. Ik moet nog hier blijven om mijn ouders te helpen. Maar zodra ik kan, ben ik hier weg.”

De 19-jarige Sajjad Younes wil het liefst zo snel mogelijk verhuizen. Foto Essam Al-Sudani

Umm Ayad maakt kaas van waterbuffelmelk in haar rieten hut. Foto Essam Al-Sudani

De opgedroogde vlakte aan de randen van de moerassen van al-Chibayish. Foto Essam Al-Sudani

Drooglegging

Het is niet de eerste keer dat de moerassen droog komen te staan, vertelt Asadi als hij weer de hut uitloopt. Hij wijst op een stenen plateau even verderop. „Daar stond de school waar mijn vader les heeft gekregen”, zegt hij. „Hier staan overal kleine eilandjes met rieten gebouwen, net als in Venetië! Er was zelfs een ziekenhuisboot die bij je op bezoek kwam.”

Saddam Hoessein maakte daar een einde aan. De Iraakse dictator wantrouwde de sjiitische rebellen die hier tijdens de Iran-Irak oorlog de kop opstaken (1980-1988) en besloot de Moerasarabieren collectief te straffen. Begin jaren negentig legde hij het gebied droog door het water van de Eufraat en de Tigris om te leiden met een enorm netwerk van dammen en kanalen. Tegelijkertijd liet hij de inwoners bombarderen.

Vrijwel alle Moerasarabieren, ruwweg een kwart miljoen mensen, sloegen op de vlucht. Negentig procent van de moerassen droogde op en zo’n honderdduizend waterbuffels kwamen om het leven. Pas in 1999 durfden Asadi’s ouders terug te keren, als één van de eersten. “Ik was toen acht jaar”, herinnert hij zich. “Het leek hier wel een woestijn.”

Toch keerde het leven langzaam terug. Na de val van Saddam in 2003 staken de Moerasarabieren de dammen door en begon het gebied weer vol te stromen. De uitgedroogde plantenzaadjes bleken nog te kunnen kiemen en binnen de kortste keren schoot het riet weer uit de bodem. De rest van de natuur volgde.

Maar Asadi vreest dat de moerassen dit keer voorgoed kunnen verdwijnen. „De verwoesting die Saddam aanrichtte was verschrikkelijk, maar destijds konden we tenminste het water weer terugleiden”, zegt de milieuactivist, die al sinds zijn zestiende campagne voert voor de moerassen en hier in 2015 een eigen organisatie voor oprichtte. „Nu gaat dat niet, want het zoete water raakt langzaam op.”

Dat zoetwatertekort heeft tal van oorzaken. Temperaturen in Irak stijgen tot wel zeven keer sneller dan elders ter wereld. Daardoor valt er minder regen en verdampt het water in de moerassen sneller, wat leidt tot droogte en verzilting. Dat laatste wordt bovendien versterkt door het wereldwijd stijgende zeewaterpeil, waardoor zout water uit de Perzische Golf de moerassen binnendringt.

Raad Habib Al-Asady in een rieten gebouw even buiten de moerassen. Foto Essam Al-Sudani

Damprojecten

En dan was 2021 ook nog eens een buitengewoon droog jaar voor heel de regio. In Iran gingen mensen de straat op om schoon drinkwater te eisen, in Irak steeg het kwik ‘s zomers geregeld boven de vijftig graden en in Syrië werd de grootste droogte in 70 jaar gemeten. In de laatste twee landen alleen al lopen 12 miljoen mensen risico door waterschaarste en teleurstellende oogsten, waarschuwden hulporganisaties deze zomer.

In Irak en Syrië wordt de droogte versterkt door grote damprojecten in Iran en Turkije. Zo zou de in 2020 in werking getreden Ilusu-dam in zuidoost-Turkije de Tigris zelfs zodanig afknijpen dat Irak de helft van haar watervoorziening misloopt, aldus de voormalige Iraakse minister van waterbeheer. “En dit gebeurt niet alleen in Irak”, aldus Asadi. “Kijk maar naar de strijd om water tussen Egypte en Sudan. Overal zien we dat droogte leidt tot een the survival of the fittest .”

Maar volgens Toon Bijnens, een in Irak gevestigde Belgische klimaatactivist en medeoprichter van de actiegroep Save The Tigris, schuift de Iraakse overheid het waterprobleem net iets te vaak af op buitenlandse dammen. „Dat is ook een manier om de eigen verantwoordelijkheid te ontduiken”, stelt hij. „Het grootste probleem is Iraks eigen belabberde waterbeheer. Betere infrastructuur zou echt een verschil kunnen maken, maar komt er telkens niet vanwege corruptie en een totaal gebrek aan langetermijnvisie.”

Toch is Bijnens iets hoopvoller over de toekomst van de moerassen dan Asadi. Tegenover de extreme droogte van dit jaar staan volgens hem de twee relatief gunstige jaren daarvoor. Bovendien valt er volgens hem veel water te besparen met een reeks niet al te gecompliceerde maatregelen, zoals de invoering van spaarzamere landbouwtechnieken, het hergebruik van industrieel water en het opzetten van ontziltingsinstallaties.

Lees ook Hoe Soedan nu er een dam komt óók met de Nijl wil scoren

Ecotoerisme

Ondertussen is het vooral zaak dat de Moerasarabieren niet massaal vertrekken. „Dit ecosysteem is afhankelijk van de mensen die er al duizenden jaren voor zorgen”, zegt Bijnens, die daarom pleit voor kleinschalig ecotoerisme in het gebied om de lokale bevolking economisch perspectief te bieden. „Bijkomend voordeel is dat de Moerasarabieren de bezoekers het nodige kunnen bijbrengen over hoe je met de natuur omgaat. Zeker in Irak is dat geen overbodige luxe.”

Vlak buiten het plaatsje al-Chibayish, de kleine nederzetting in het hart van de moerassen, is Asadi alvast zijn eigen museum begonnen. In een grote rieten hal staan al zijn verzamelingen van de afgelopen zes jaar tentoon gesteld, van oude kano’s en traditionele kleren tot opgezette vogels. Voor de deur van het museum staat een beeld van een waterbuffel, achterin hangen schilderijen van waterbuffels. „Het blijft toch mijn favoriete dier.”

Van de regering heeft Asadi nog geen hulp ontvangen. Sterker nog, vertelt hij, de lokale autoriteiten proberen geld los te peuteren zodra hij buitenlandse bezoekers over de vloer heeft en drijven verder vooral de spot met hem. „Ze snappen niet waarom klimaatverandering belangrijk is”, aldus de activist. „Daarom verspreiden ze roddels dat ik geobsedeerd zou zijn door waterbuffels.”

Het lijkt Asadi weinig te kunnen schelen. „Deze mensen denken dat God de wereld geschapen heeft en de rest dus wel goed komt”, concludeert hij. “Ik denk liever: God heeft ons een stel hersens gegeven zodat we zijn schepping kunnen beschermen.”

Een kind loopt over de verschroeide vlakte aan de randen van de al-Chibayish moerassen. Foto Essam Al-Sudani

Kinderen spelen met waterbuffelkalfjes. Foto Essam Al-Sudani

Een kudde waterbuffels aan de randen van de moerassen van al-Chibayis. De rookpluim in de verte komt van de olievelden van West-Qurna. Foto Essam Al-Sudani

Een man op een boot in de buurt van al-Chibayish. In de verte wordt gas afgefakkeld. Foto Essam Al-Sudani

Klimaatactivist Raad al-Asadi in zijn moerasmuseum. Foto Essam Al-Sudani

Dode vissen in het vervuilde water van de moerassen van al-Chibayish. Foto Essam Al-Sudani

Dronebeelden van de opdrogende moerassen van al-Chibayish.Foto Essam Al-Sudani

Dronebeelden van kano’s en een traditionele eilandwoning. Foto Essam Al-Sudani