De onzekerheid over de risico’s van de apneu-apparaten van Philips blijft nog wel even voor de gebruikers

Dreamstation Zo’n 50.000 Nederlanders gebruiken apparaten van Philips die mogelijk gezondheidsproblemen geven. De onzekerheid hierover duurt al maanden.

Illustratie Marit Dekker

Slapen met een slaapapneu-apparaat en mogelijk schadelijke deeltjes in je longen krijgen? Of slapen zónder en kans lopen door vermoeidheid in slaap te vallen achter het stuur? Zulke dilemma’s spelen bij patiënten met slaapapneu.

Philips is medio september in Nederland begonnen duizenden slaapapneu-apparaten te vervangen die mogelijk gezondheidsproblemen geven. Het is onderdeel van een wereldwijde terugroepactie, waarvoor het bedrijf een half miljard euro heeft uitgetrokken. De operatie is immens: er zijn drie tot vier miljoen gebruikers en de machines zijn verkocht in honderddertig landen.

In april waarschuwde Philips voor het eerst voor problemen met de apparaten – de lijn heet Dreamstation. Ze worden al meer dan tien jaar verkocht. Het apparaat blaast via een masker lucht in de mond of neus van de gebruiker, die daardoor minder last heeft van ademstops in zijn slaap.

Om te voorkomen dat het ding trilt en herrie maakt – patiënten moeten er immers mee slapen – werd er vijf gram kunststofschuim (polyester-polyurethaan) in verwerkt. Daarvan kunnen, zo blijkt nu, deeltjes loskomen of gassen, die mogelijk kankerverwekkend zijn.

Philips test nu in de VS hoe schadelijk die deeltjes en gassen zijn en onder welke omstandigheden ze in het lichaam komen. Tot daar uitkomsten van zijn, is het bedrijf voorzichtig met uitspraken. Het verwacht in november concreter te worden.

Tegelijk laat Philips al wel tussen de regels door weten dat gebruikers zich niet veel zorgen hoeven maken. Het zegt vóór de waarschuwing zeer weinig klachten te hebben gekregen over gezondheidsproblemen in combinatie met het apparaat.

Letselschade

Toch zijn veel Nederlandse gebruikers bezorgd. Advocatenkantoor SAP, gespecialiseerd in letselschade, heeft contact met mensen die klachten melden, variërend van hoofdpijn en duizeligheid tot longkanker. Zij vragen zich af of die aan het apparaat te wijten zijn. „Mensen zijn enorm bezorgd en onzeker”, zegt advocaat Mark de Hek.

Het kantoor wil dat Philips onafhankelijk onderzoek laat doen naar de gezondheid van bezorgde gebruikers. En naar hun apparaten: hebben stukjes schuim ervan losgelaten en zijn er chemicaliën vrijgekomen?

SAP kijkt naar verschillende mogelijkheden om Philips aansprakelijk te stellen. Daartoe behoort een massaclaim namens een grote groep gebruikers, zoals dat in Amerika normaler is.

Naar schatting gebruiken in Nederland vijftigduizend mensen de Philips-apparaten. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd adviseerde patiënten in juli al, met de vereniging voor longartsen, de apparaten te blijven gebruiken zolang ze niet vervangen of gerepareerd zijn. Woensdag publiceerde de Inspectie de resultaten van een proef met acht van de apparaten, gedaan door het RIVM. Het gezondheidsinstituut onderzocht het vrijkomen van deeltjes en andere emissies in nieuwe en oude machines.

Bij nieuwe machines werden inderdaad deeltjes gevonden, maar op zo’n laag niveau – vergelijkbaar met de buitenlucht – dat op basis van die meting geen nadelige gezondheidseffecten worden verwacht.

Emissies van „vluchtige stoffen” werden bij sommige apparaten gevonden, maar in zeer lage concentraties, net boven de meetbare grens. Daaronder was styreen, een grondstof voor verschillende kunststoffen die schadelijk kan zijn. De Inspectie wil dat Philips daar verder naar kijkt: bijvoorbeeld in welke hoeveelheden styreen vrijkomt. Andere gevonden stoffen hebben geen nadelig effect op de gezondheid.

De Inspectie benadrukt dat het onderzoek van het RIVM een kleine steekproef betrof en dat Philips zijn eigen vervolgonderzoek moet voortzetten. Op basis van de RIVM-resultaten houdt ze wel vast aan de aanbeveling de apparaten te blijven gebruiken tot de vervanger er is. Onmiddellijk stoppen kan schadelijk zijn. „Mensen die stoppen met de behandeling, krijgen vaak hun oude klachten terug”, zegt de Rotterdamse longarts Monique Klaaver. „Dat kan ertoe leiden dat ze overdag weer in slaap vallen en bijvoorbeeld in een gevaarlijke situatie in het verkeer komen.”

Lees ook dit stuk: Philips roept beademingsapparatuur terug; chemische deeltjes in longen gebruikers

Facebookgroep

Hoeveel zorgen moeten gebruikers zich intussen maken? Philips wijst erop dat het ontzettend weinig klachten heeft gekregen over de machines. Wereldwijd ontving het bedrijf tien klachten over gezondheidsproblemen door de Dreamstation. Onder de klagers waren geen Nederlanders.

Dat cijfer was wel vóór Philips een waarschuwing over de apparaten gaf. Daarna is het aantal klachten „zoals je kunt verwachten behoorlijk toegenomen”, zegt een woordvoerder. „We zijn die klachten nog nader aan het analyseren.”

Een nuance daarbij is dat gebruikers eerder bij hun longarts klagen dan bij Philips. In de besloten Facebookgroep van de ApneuVereniging werd bijvoorbeeld wel regelmatig geklaagd over hoofdpijn. Ook specifiek over hoofdpijn, tranen in de ogen of misselijkheid bij het gebruik van de Dreamstation. Maar bij slaapapneu voelen mensen zich sowieso beroerd, dus in hoeverre deze klachten te herleiden zijn naar het schuim is niet duidelijk.

Ozon

Behalve over de onverwachte gezondheidsproblemen kreeg Philips van gebruikers van zijn apneu-apparaten nog andere klachten, enkele tientallen per jaar. Bijvoorbeeld over zwarte deeltjes in de apparaten. In 2020 liepen die klachten volgens het concern ineens in de honderden, vooral uit de VS. Philips vermoedt een verband met het gebruik van schoonmaakapparaten met ozon in dat land.

Dat zit zo. Philips adviseert het masker van de machine elke dag te reinigen. Dat moet met een mild detergent, staat in de handleiding – gewoon een sopje. Dat iedere dag doen, is natuurlijk gedoe. In de VS zijn daarom apparaten op de markt die beloven apneumachines makkelijk te reinigen. Zo biedt SoClean een soort grote bak aan waarin je het masker kan reinigen met het gas ozon.

De Amerikaanse ‘medicijnenwaakhond’ FDA waarschuwde gebruikers van apneu-apparaten vorig jaar februari voor schoonmaken ervan met ozon of ultraviolet licht. De toezichthouder zou sinds 2017 elf meldingen hebben ontvangen van patiënten die moesten hoesten, moeilijk ademden, hoofdpijn of astma-aanvallen hadden wanneer zij zulke producten gebruikten om hun apparaat te reinigen.

De FDA maakte zich destijds vooral zorgen om lekkage van het gas in de slaapkamer, of dat gebruikers achtergebleven gas zouden inhaleren. Maar het geluiddempende schuim van Philips gaat ook kapot van ozon. Dat is inmiddels gebleken in laboratoriumtesten.

Wat het aandeel is van zulke schoonmaakapparaten in de ophef rondom de Dreamstation, moet nog blijken. De machines van SoClean zijn nog te koop, ook voor Nederlandse afnemers. Philips zegt SoClean meermaals te hebben gevraagd zijn slaapapneu-apparaten niet te noemen in advertenties. Op zijn eigen site claimt SoClean dat ozon ongevaarlijk is bij reiniging van slaapapneu-apparaten.

Illustratie Marit Dekker

Luchtvochtigheid

Een andere externe factor die het probleem met het schuim verergert, denkt Philips, is een omgeving met hoge luchtvochtigheid. Zoals in sommige Aziatische landen.

Door het toegenomen aantal klachten onderwierp Philips de apparaten aan nadere testen. Begin 2021 stelde het bedrijf inderdaad ‘een structureel probleem’ vast. Bij dat onderzoek was ook gebleken dat in de allereerste dagen van gebruik kleine hoeveelheden gassen van het schuim kunnen vrijkomen, die mogelijk kankerverwekkend zijn. Wat precies de risico’s zijn, is Philips nu ook aan het onderzoeken.

Het probleem beperkt zich niet tot slaapapneumachines. Het schuim zit namelijk ook in een bepaald type ouder beademingsapparaten, waarvan er honderdduizenden aan ziekenhuizen wereldwijd zijn verkocht. Ook die worden teruggeroepen. In die machines zit overigens wel een filter, en ze worden voor gebruik eerst doorgeblazen. Dat kan problemen voor patiënten wellicht voorkomen.

Philips heeft een stevige kluif aan de terugroepactie, die tot en met september volgend jaar zal duren. In elk van de ruim honderd landen met afnemers geldt andere wetgeving. Zo krijgen gebruikers in Australië niet alleen een reparatie of vervangend apparaat, maar ook hun geld terug. In Nederland krijgen mensen een nieuw apparaat, in de VS worden zowel apparaten gerepareerd als vervangen. Philips produceert nu 55.000 nieuwe apparaten per week, wat zal oplopen tot 80.000 stuks.

De half miljard euro die is gereserveerd voor de terugroepactie, is niet bestemd voor juridische kosten. In de VS zijn een kleine honderd rechtszaken aangespannen tegen Philips, die mogelijk deels) worden samengevoegd in een massaclaim.

Beleggers zien het somber in. De beurswaarde van het concern is sinds april met een kwart gedaald, waarmee meer dan tien miljard euro is verdampt.

Wat zeggen mensen die de slaapapneu-apparaten van Philips gebruiken?

Gebruikster (51), wil anoniem blijven
‘Ik wil dat de onderste steen bovenkomt’

„Ik gebruikte de Dreamstation een half jaar, toen ik een CT-scan moest laten maken van mijn lever vanwege vreemde pijn. Aan de onderkant van mijn longen bleken kleine tumortjes. De oncoloog kon niet verklaren hoe dat kwam. Na een behandeling zit er nog ééntje, die artsen regelmatig met CT-scans in de gaten houden.

„Ik wil graag weten of dit iets te maken heeft met de apparaten, of ik via dat ding iets naar binnen geblazen heb gekregen.

„Er wordt gecommuniceerd dat we ons weinig zorgen hoeven maken, maar mij is niet duidelijk waarom. Ik wil graag dat mijn apparaat wordt onderzocht en dat de onderste steen bovenkomt.”

Theo Broekman (65)
‘Wat zijn de nadelen op de lange termijn?’

„Ik schrok wel even. Kan zo’n apparaat schade doen aan mijn gezondheid? M’n arts adviseerde de Dreamstation weer te gaan gebruiken. Direct stoppen was niet nodig. Zelf merkte ik ook dat ik het apparaat niet voor niets heb.

„Slaapapneu zorgt ervoor dat je wakker wordt als je net in je diepste slaap zit. Je adem stokt, en het lichaam schrikt wakker. Dat is slopend. Het is mij in het verleden overkomen dat ik in slaap viel achter het stuur, door de klachten.

„Ik vind het netjes dat Philips zelf naar buiten is gekomen met dit probleem. Ik heb wel met ze te doen, ze moeten héél veel apparaten gaan vervangen. Het zal een flinke verliespost worden.

„Toch heb ik er wel wat onzekerheid van: zijn er nadelen op de lange termijn?”

Bruno Molijn (68)
‘Philips heeft het allemaal nog onduidelijk uitgelegd’

„Ik heb ’m één nacht niet opgezet, naar aanleiding van het nieuws. Maar ik dacht bij mezelf: straks ben ik overdag weer moe en niet geconcentreerd. Het idee wat fitter te zijn, is wel erg prettig.

„Philips heeft het allemaal nog onduidelijk uitgelegd. Hoe hoog is het risico precies? Welk percentage van de gebruikers kan schadelijke bij-effecten krijgen? De mededeling dat het schadelijker is het apparaat níét te gebruiken, doet mij vermoeden dat het risico niet erg hoog is. Het zit niet in mijn karakter om direct heel bezorgd te zijn. Kortom, ik maak mij niet zoveel zorgen.”