Recensie

Recensie Beeldende kunst

Het beste uit de galeries: koloniale geschiedenis, een nieuwe gaper en nachtmerries

Beeldende kunst Welke tentoonstellingen vallen op in verschillende galeries? NRC maakt elke twee weken een rondgang en licht drie exposities eruit.

Mounira Al Solh, ‘Lackadaisical Sunset to Sunset’
Mounira Al Solh, ‘Lackadaisical Sunset to Sunset’

Textiel als vertrekpunt voor geschiedenis

We sneaked across the borders, through the forest, we hid in the trunk of a car, and finally we found him. He was with a woman.

Het zijn zinnen uit het werk Lackadaisical Sunset to Sunset van Mounira Al Solh. In een rijk geborduurde tent vertelt ze over Hind en haar dove moeder, die beiden te maken hadden met het patriarchaal systeem van ongelijkheid in Libanon.

Mounira Al Solh is een van de acht kunstenaars van wie werk te zien is in het Amsterdamse A rose is a rose is a rose, waar Touch/Trace de tentoonstelling Interwoven Histories presenteert. In de tentoonstelling vormt het medium textiel het vertrekpunt voor het (opnieuw) vertellen van verhalen die over onze sociale, economische en koloniale geschiedenis gaan.

Net als het werk van Mounira Al Solh, waar audio, beeld en tekst samenkomen, is het werk Fragments with dots (fustat) van Vincent Vulsma treffend. Op een verhoging ligt een wit kleed, geweven uit papierdraad. Het geraffineerde stippenpatroon in het kleed is gebaseerd op een fragment van een oud Indiaas handelskleed.

Aan de hand van licht verschijnt of verdwijnt het patroon wanneer je van positie verandert. Hiermee verwijst Vulsma, op subtiele wijze naar het belang van perspectief, wanneer het onze handelsgeschiedenis of culturele toe-eigening betreft.

Naast politieke onderwerpen, die ook in het hier getoonde werk van Patricia Kaersenhout en het duo Antonio José Guzman en Iva Jankovic voelbaar zijn, is er in Interwoven Histories aandacht voor verbinding. Zo werkt de Feministische Handwerk Partij tijdens de expositie, in vier sessies aan een kerkelijk vaandel. Hierin transformeren zij het vaandel tot feministisch spandoek.

Minder beladen is het werk Trésors van Sheila Hicks, waarin Hicks dierbare stukken textiel van haar vrienden in draden inpakte. Je zou de voorwerpen kunnen zien als een ode aan haar vrienden en hun verhalen. Het past uitstekend in Interwoven Histories waar de onderwerpen variëren van persoonlijke verhalen tot algemene pijnpunten in de geschiedenis.

Nachtmerries, kale kamers en vogels

Breyten Breytenbach, ‘Myn pa gaan hemel toe’ (2019)

Allerliefste, ek stuur vir jou ’n rooiborsduif / want niemand sal ‘n boodskap wat rooi is skiet nie’.

Zo klinken de openingsregels van het gedicht van de Zuid-Afrikaanse schrijver en schilder Breyten Breytenbach dat enkele jaren geleden werd uitgeroepen tot het mooiste Afrikaanstalige gedicht aller tijden. Er klinkt iets zachts in de regels, maar of ze dat zijn is de vraag. In zijn beeldend werk in ieder geval niet – zo blijkt andermaal op de tentoonstelling Breyten die nu hangt in de Amsterdamse galerie Stevenson.

Op een portret van Ai Weiwei staat de Chinese kunstenaar bijvoorbeeld afgebeeld met een vogel in de hand, maar er hangt er ook eentje dood over zijn schouder. Het rood op deze vogeltjes is bepaald niet de trotse verentooi die je terugziet op de borst van de rooiborsduif.

Het beeldend werk van Breytenbach kent veel vogels, honden en insecten. Ze zijn er niet om te getuigen van bewondering voor de natuur, maar verbeelden een onheil dat niet helemaal van deze wereld is: een duif met een schaar bij de keel, honden met vleugels die niet erg engelachtig zijn.

Zo ook de vleugels van de honden op de collage Les Feuilles, die parmantig kijken tussen de opgeplakte bladeren op een werk dat refereert aan de negentiende-eeuwse wetenschapsplaten.

Breytenbachs werk toont een grotesk universum, dat een soort een écriture automatique op doek wordt. Er is geen moraal – tenzij je aan een afbeelding van Ai Weiwei een politiek statement wil koppelen – het zijn eerder beelden waarmee het leven wordt vergroot. Fraai is een collage waar op een weinig geruststellende achtergrond foto’s zijn geplakt van mannen uit een ver verleden. ‘Mijn pa gaan hemel toe’, heeft het als veelzeggende titel.

Wat de werken bindt, is een pijn die eruit spreekt, nachtmerries die gevangen moeten worden. Een nachtmerrie die bewaarheid lijkt te zijn geworden in Bird of bad omen. Een vrouw ligt onder de dekens, wat er met haar nek is gebeurd wil je niet weten, zeker als je ziet dat een zwarte vogel haar aankijkt vanaf het bed. Vanuit het raam kijkt een man toe. „Ik heb nachtmerries van mensen die door ramen gluren”, vertelde Breytenbach in een interview in 2018. Hij koppelde het aan wat er met je gebeurt als je in de gevangenis teruggebracht bent tot niets.

De vrouw die bij de vogel met de bad omen ligt zou je een rooiborsvogel wensen.

Johnny is vanaf nu onze nieuwe gaper

De nieuwe gaper O Johnny wordt geïnstalleerd Foto Ellen de Bruin

Een gekke fantasiekop van een lichtblauw androgyne type, bij wie een grote vergulde pil op de tong ligt. Dat is de ‘nieuwe gaper voor een nieuwe tijd’ die kunstenaar Adriaan Rees van gebakken klei maakte voor drogisterij Het Heertje in Amsterdam. Het bonte beeld is vanaf donderdag te zien boven de winkel in de Herenstraat.

Eerder werd de traditionele gaper boven die drogist, een zwarte man met tulband en pil op de tong, verwijderd na ophef over vermeend racisme. Het werd landelijk nieuws in juli 2020. Dat kwam doordat Volkskrant-columnist Sylvia Witteman een foto van de wat op Zwarte Piet lijkende gaper getwitterd had met de tekst: „Verbazend dat dit hier nog hangt, midden in Amsterdam.” Verontwaardigde mensen kwamen kijken. Het beeld werd weggehaald. Er kwam niets voor terug.

Kunstenaar Rees vond dat een gemis. Alleen maar beelden verwijderen als uitkomst van de gepolariseerde discussie, vond hij niet de oplossing. Hij had net een expositie in museum Beelden aan Zee gehad, waar aan de wand gemonteerde keramiek portretten ‘gapers’ werden genoemd. „Ik ben toen naar de drogist en de pandeigenaar gegaan met het idee voor een nieuwe moderne gaper.” Het Amsterdams Fonds voor de Kunst steunde het plan.

De nieuwe gender- en ras-overstijgende gaper, getiteld O Johnny (naar Johnny Jordaan), is omringd door tubes en pillen; op zijn hoofd kronkelen gouden slangetjes. Zijn haren zijn gele tongen. In de drogisterij-etalage staat meer vrolijk keramisch werk van Rees (zijn galerie is Livingstone Gallery Den Haag). De kunstenaar, die ook in China en Japan werkt en exposeert, hoopt met dit project „de toon te zetten” en wil andere kunstenaars aansporen nieuwe beelden voor winkels te maken. Een zwarte klant die uit de drogisterij komt, roept tijdens de gaper-installatie: „Kleurrijk! Ik waardeer dit zeer!”