Hoe help je nu vooral de mensen in de kou?

Torenhoge gasprijs Het kabinet wil huishoudens helpen die last hebben van de fors gestegen gasprijs. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan.

De gasprijs is explosief gestegen.
De gasprijs is explosief gestegen. Foto Getty Images

Ingelast overleg tussen zes bewindspersonen inclusief premier Mark Rutte, ministeries die aan nieuwe koopkrachtplaatjes rekenen en ministers die voor de camera’s zeggen dat het probleem „serieus” en „complex” is. Het kabinet zoekt al dagen naar een oplossing voor de explosief gestegen gasprijs en de gevolgen daarvan voor huishoudens.

„We moeten zorgen dat mensen de komende winter de rekening kunnen blijven betalen,” zei demissionair minister Stef Blok (VVD, Economische Zaken en Klimaat) dinsdag na overleg met de andere ministers. Waar het kabinet op mikt: „dat voor huishoudens en mkb’ers, die te maken hebben met forse prijsstijging, een deel daarvan gecompenseerd wordt”. Dat moet wel gericht gebeuren, vindt het kabinet. Zodat het „daar terecht komt waar het echt nodig is”, zei Blok. Want bij een compensatie voor iedereen „gaat het heel snel om heel grote bedragen.”

Het halve miljard euro dat direct na Prinsjesdag werd uitgetrokken om de stijgende energierekening te verzachten is nu al niet meer genoeg, vinden veel politieke partijen. Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen besloot de Tweede Kamer de belasting op de energierekening te verlagen. Maar inmiddels is de gasprijs verder gestegen. En broedt het kabinet op een manier om huishoudens en mkb-bedrijven te helpen die al gauw miljarden euro’s kost.

Lage inkomens gedupeerd

De hoge prijzen raken huishoudens in slecht geïsoleerde huizen en mensen met lage inkomens extra. Volgens het budgetinstituut Nibud komen honderdduizenden Nederlanders financieel in de knel. Voor 1 november moeten demissionaire ministers Wopke Hoekstra (CDA, Financiën), Blok, Kajsa Ollongren (D66, Binnenlandse Zaken) en staatssecretaris Dilan Yesilgöz (VVD, Klimaat) met een plan komen van de Tweede Kamer. Het besluit zou al vrijdag kunnen vallen in de ministerraad, maar het kan ook pas komen na het herfstreces volgende week, zeggen bronnen rond het kabinet.

Duidelijk is in elk geval dat een hoge energierekening politiek gezien gevoelig ligt. Zeker als die deze winter bij veel huishoudens op de deurmat valt vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen in maart. In 2019 greep het kabinet ook al in toen de energieprijzen plots meer stegen dan verwacht, met 172 euro voor een gemiddeld huishouden. De stijgende belasting op de energierekening deed daar nog 162 euro bovenop. Toen werd die belastingstijging verzacht.

Nu zou de rekening nog veel hoger kunnen uitvallen. Hoeveel precies, verschilt per huishouden en is ook in zijn algemeenheid nog niet duidelijk; de gasprijs is nog steeds erg hoog, maar daalde de afgelopen dagen ook weer ten opzichte van de torenhoge prijzen vorige week. Dat kan een reden zijn voor het kabinet om nog even te wachten met een oplossing: misschien dalen de prijzen verder.

Belastingverlaging

De oplossing lijkt op het eerste oog simpel: verlaag de belasting. Vóór de prijzen stegen, bestond de energierekening voor een huishouden met gemiddeld verbruik voor zo’n 40 procent uit belasting, schat het ministerie van Financiën. Die belasting verlagen kan uiteraard, maar daarvan profiteert iedereen. Ook huishoudens die de gestegen prijzen prima kunnen betalen, of nog voor jaren een vaste energieprijs in hun contract vastgelegd hebben, of in goed geïsoleerde huizen wonen. En helpt het huishoudens die echt in de knel komen wel genoeg? „Ik vind dat het kabinet een zorgplicht heeft voor mensen die onder water komen te staan,” zegt Tweede Kamerlid Henri Bontenbal (CDA). „Maar als je ongericht compenseert, dan wordt het ontzettend duur. Dat is een sigaar uit eigen doos, want daar betalen alle Nederlanders zelf voor.”

De belasting verlagen is onvermijdelijk schieten met een kanon op een mug

Eenzelfde probleem geldt bij een verlaging van de inkomstenbelasting voor mensen met een laag inkomen, waaraan het kabinet ook denkt. „Niet alle huishoudens met een laag inkomen zijn ook energiearm, een deel van hen heeft namelijk wél een goed geïsoleerd huis,” zegt Peter Mulder, energie-econoom van onderzoeksorganisatie TNO. De energie- of inkomstenbelasting verlagen is dus haast onvermijdelijk schieten met een kanon op een mug. Mulder: „Het lost bovendien het probleem van tochtige huizen niet op.”

Energie-armoede

Eigenlijk, zegt Mulder, is het probleem best overzichtelijk. De hoge gasprijzen raken natuurlijk veel huishoudens, maar de groep die echt in de knel komt, is kleiner. Voor TNO schatte hij onlangs dat ruim een half miljoen huishoudens kampt met energie-armoede. Dat was op basis van cijfers uit 2019. Het gaat om mensen met een laag inkomen die of hoge energiekosten hebben of een slecht geïsoleerd huis, of allebei. Vaak zitten ze in de bijstand of zijn het gepensioneerden. Het overgrote deel woont in een huurhuis van een woningcorporatie. Ze kunnen daarom zelf hun huis niet verduurzamen.

Mulder liet in een heel ruwe berekening de huidige gasprijs op zijn gegevens over huishoudens los. En de impact is groot, zegt hij met veel slagen om de arm. Als de gasprijs de komende jaren zo hoog blijft, huizen niet worden geïsoleerd en het kabinet huishoudens niet compenseert, neemt het aantal huishoudens in energie-armoede aanzienlijk toe, vooral in de grote en middelgrote steden. Er komen dan zo’n 130.000 tot 170.000 huishoudens bij. „Dit is geen inschatting van de energie-armoede aankomende winter, maar het laat zien hoeveel huishoudens kwetsbaar zijn.”

Het half miljoen huishoudens dat TNO eerder al als energie-arm kwalificeerde, zat juist buiten de Randstad, vooral in het noordoosten van Nederland. Mulder: „Vooral in de steden zijn er relatief veel mensen die net boven de energie-armoedegrens zitten. Daar komt de hoge gasprijs ook hard aan.”

Huizen beter isoleren

Deze hele groep huishoudens zou het kabinet heel gericht kunnen helpen door hun huizen te isoleren. Het TNO-onderzoek wijst specifieke wijken aan waar de nood het hoogst is. Mulder: „Maar dat lukt je natuurlijk niet voor Kerst.”

Wat kan het kabinet nog wel snel doen? Misschien kunnen gemeenten helpen. Die zouden een voucher of een tegoedbon kunnen uitdelen aan mensen die een laag inkomen hebben en in een slecht geïsoleerd huis wonen. Die voucher kan gebruikt worden als inkomenssteun of om het huis mee te isoleren. „Maar ook deze route is niet eenvoudig. Het vraagt veel van gemeenten en er zijn allerlei praktische problemen: hoe bereik je de doelgroep, wie precies heeft er recht op steun, enzovoort.”

Lees ook: Dit kun je als burger doen om de schade van de hoge gasprijs te beperken