Recensie

Recensie Beeldende kunst

Hoe grote Britse schilders geïnspireerd raakten door Aelbert Cuyp

Tentoonstelling Een mooie expositie in Dordrecht toont hoe de grote landschapschilders in het Engeland van de achttiende en negentiende eeuw schatplichtig waren aan de Hollandse meester Aelbert Cuyp.

Joseph Mallord William Turner, Abingdon, ca. 1806-1810, Tate. Londen.
Joseph Mallord William Turner, Abingdon, ca. 1806-1810, Tate. Londen. Joseph Mallord William Turner/Tate Londen

Gevraagd naar namen van uitmuntende landschapschilders, noemde de Britse schilder Richard Wilson (1714-1782) weinig verrassend de befaamde meesters Claude Lorrain en Gaspard Dughet. Maar er waren ook twee, toen nog vrij onbekende en inmiddels ook al lang overleden, schilders die naar zijn mening nog grote naam zouden maken: „Cuyp en Momper”. Of Wilsons voorspelling over de Antwerpenaar Joos de Momper uiteindelijk waarheid is geworden, valt nog te bezien. Maar wat betreft de zeventiende-eeuwse Hollandse meester Aelbert Cuyp kreeg hij gelijk: al ver voordat de schilder uit Dordrecht in zijn vaderland grote faam zou verwerven, was zijn reputatie vooral in Engeland tot huizenhoogte gestegen.

Het is de reden dat veel van Cuyps schilderijen zich bevinden in Engelse collecties en dat er van zijn hand in Nederland lange tijd geen enkel belangrijk schilderij overbleef. Pas ver in de twintigste eeuw kochten het Rijksmuseum (1965) en het Dordrechts Museum (1978) monumentale schilderijen van de meester, in beide gevallen werken die zich ooit in Engeland hadden bevonden. De rol van het werk van Cuyp als voorbeeld en inspiratiebron voor achttiende- en negentiende-eeuwse Engelse schilders als Gainsborough, Constable en Turner vormt het thema van een mooie expositie in het Dordrechts Museum.

Turner, Whalley Bridge and Abbey, Lancashire dyers washing and drying cloth, ca. 1811. Dordrechts Museum, bruikleen particuliere verzameling

Panoramisch riviergezicht

De tentoonstelling is alleen al een aanrader vanwege de ruime keuze van werken van Cuyp zelf. De laatste monografische tentoonstelling die in Nederland aan hem werd gewijd dateert uit 2002. Van de ruim dertig van zijn nu getoonde schilderijen was de helft daar niet te zien. Zo is er een groot doek met een Gezicht op de Waal met het Valkhof (Woburn Abbey) dat nu is herenigd met een ongeveer even grote tegenhanger met een aanzicht van de vroegere Nijmeegse burcht vanuit een ander standpunt. Twee niet eerder in Nederland tentoongestelde panelen van ongeveer een halve meter hoog (nu bewaard in respectievelijk Leipzig en Los Angeles) vormen tezamen een panoramisch riviergezicht met koeien en schepen, en op de achtergrond de skyline van de stad Dordrecht. Uit materiaal-technisch onderzoek kon onlangs met zekerheid worden vastgesteld dat beide werken ooit één, ongewoon brede voorstelling vormden.

T. Gainsborough, Kustgezicht met schepen en koeien, ca. 1781, Sarah Campbell Blaffer Foundation, Houston. Foto Will Michels

Aelbert Cuyp (1620-1691) staat bekend om zijn idyllische landschappen met koeien en ander vee en zijn doorgaans kalme rivier- en stadsgezichten. De schilderijen kenmerken zich vaak door helder zonlicht en de effecten van morgenstond of zonsondergang. Een warm, zuidelijk aandoend palet heeft zoveel weg van de in Engeland zeer geliefde Claude Lorrain, dat men hem daar ‘the Dutch Claude’ noemde. Ook de naam van Cuyp zelf werd bijna tot een soortnaam voor geïdealiseerde uitbeeldingen van het leven van boeren en herders, riviermondingen met gedetailleerd weergegeven schepen, en stadsgezichten in helder tegenlicht. Zo noteerde de Engelse schilder W.J.M. Turner de naam van Cuyp vaak in zijn schetsboek, bij tekeningen die hij zelf had gemaakt van taferelen die hem aan zijn Dordtse collega deden denken.

Lees ook: Dordrechts Museum krijgt schilderij Turner in langdurige bruikleen

Toch waren de grote Engelse schilders van de achttiende en negentiende eeuw duidelijk niet uit op louter imitatie. Turner (1775-1851), bijvoorbeeld, nam regelmatig motieven over, zoals koeien en arcadische landschappen en schepen in riviermondingen, en steeds benadrukt de catalogus bij de expositie daarbij het Cuyp-achtige lichtgebruik. Maar terwijl bij Cuyp de zon meestal achter vegetatie, gebouwen of de horizon schuilgaat, maakt Turner hem tot een hoofdrolspeler, vaak in een mistige atmosfeer. De kraakheldere contouren van Cuyp en diens subtiele spel van licht en schaduw maken plaats voor een losse penseelstreek die diffuse kleuren en lichteffecten samenbindt. Al veel eerder was ook Thomas Gainsborough (1727-1788) onder de indruk geraakt van Cuyps themakeuze, maar ook in zijn magistrale schilderijen van koeien in rivierlandschappen overheerst een losse toets die ver af staat van de stijl van Cuyp.

Constable, Salisbury Cathedral from the Meadows, ca 1829-30. Guildhall Art Gallery, Londen

Tot de intrigerendste schilderijen in de tentoonstelling behoren de studies die John Constable (1776-1837) maakte van weerfenomenen zoals geheel op zichzelf staande wolkenluchten, of een Stortbui boven zee. Dat laatste werk toont een bijna abstracte weergave van donderwolken waaruit de regen loodrecht neerslaat. Mogelijk klinkt er iets in door van de bewondering die Constable koesterde voor Cuyps Storm boven de Maas bij Dordrecht (1645-1650). Een zeilschip helt flink over in de onstuimige rivier, en in de donkere wolkenlucht flitst de bliksem. Maar vergeleken met Constable’s dramatische hoosbui is er bij de solide Aelbert Cuyp weinig reden tot zorg.

Aelbert Cuyp, Riviergezicht bij Dordrecht, Los Angeles County Museum, ca. 1644-45, Los Angeles Los Angeles County Museum of Art