Plan voor kleinere stembiljetten stuit op weerstand

Verkiezingen Meerdaags stemmen, minder volmachten en kleinere biljetten: minister Ollongren wil veel aan het stemproces veranderen. Maar op een andere biljetgrootte is veel kritiek.

Minister Ollongren wil experimenteren met kleinere biljetten.
Minister Ollongren wil experimenteren met kleinere biljetten. Foto Piet den Blanken/ANP

Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) heeft, in demissionaire staat, grote plannen met het stemproces. Zo wil ze meerdaags stemmen invoeren en het aantal volmachten terugbrengen van twee tot een per kiesgerechtigde. Ook wil ze bij de aankomende gemeenteraadsverkiezingen in maart experimenteren met een nieuw stembiljet, omdat de huidige stembiljetten erg groot zijn en dit het tellen van de biljetten lastiger zou maken.

De Tweede Kamer ging dinsdag akkoord met een wetsvoorstel van Ollongren om te experimenteren met het nieuwe stembiljet, maar dan wel pas vanaf eind volgend jaar. De Kamer had bezwaren tegen modellen van het biljet. Op één model staan bijvoorbeeld onder de logo’s van partijen een serie nummers, en zijn niet de namen van kandidaten zichtbaar. Die staan op een apart overzicht. Dat zou verwarrend zijn, vonden meerdere partijen, en daarmee schadelijk voor het democratisch bestel. Toch ging de Kamer akkoord, na de toezegging dat ze geïnformeerd blijft over de experimenten.

Het plan schuurt grondwettelijk, zegt ook hoogleraar politicologie Tom van der Meer (Universiteit van Amsterdam). „Door de personen niet meer expliciet te benoemen, maak je het moeilijker op een persoon te stemmen. Dat vind ik onverstandig.” Kiezers die een voorkeurstem willen uitbrengen, moeten extra handelingen verrichten. „Daarmee werp je extra cognitieve drempels op.” De hoogleraar stelt dat het probleem beter opgelost kan worden door de drempels te verhogen voor partijen om mee te doen aan verkiezingen. „Dan zal je zien dat er minder partijen op die stembiljetten komen.”

Ollongren wil ook de manier waaróp gestemd wordt veranderen. Ze schreef maandag aan de Tweede Kamer dat ze meerdaags stemmen mogelijk wil maken. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart konden kiezers al twee dagen van tevoren stemmen op veel locaties. Dat had met de coronacrisis te maken. Zo konden kiezers op rustigere tijdstippen stemmen. Twee op de tien kiezers wil ook in de toekomst vroeger stemmen, vooral ouderen, schrijft Ollongren.

Het kan een voordeel zijn om het aantal dagen waarop kiesgerechtigden kunnen stemmen uit te breiden, zegt hoogleraar Tom van der Meer. „Over het algemeen geldt dat ongeveer de helft van de niet-stemmers niet is gaan stemmen door praktische bezwaren. Ze zijn het vergeten, hadden geen tijd of waren het wel van plan, maar het kwam er niet van. Het zijn geen principiële niet-stemmers. Door meer gelegenheid te bieden, maak je het makkelijker om te gaan stemmen. Dat helpt de opkomst. Vooral voor groepen die heel druk zijn.”

Stemgeheim

De minister wil ook het aantal volmachten terugbrengen. De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) was recent kritisch over het stemmen per volmacht in Nederland, omdat op die manier stemmen geronseld kunnen worden en kiezers hun stemgeheim moeten opgeven. Het aantal stemmen per volmacht dat iemand kan uitbrengen moet volgens de minister terug van twee naar een.

Volgens hoogleraar Van der Meer zou het weinig uitmaken of een kiezer voor een of twee andere personen via een volmacht stemt. „De kans dat je met zo weinig machtigingen per persoon de verkiezingsuitslag kan beïnvloeden, is klein. Ons systeem is robuust.” Maar, zegt Van der Meer: „Wel kan je ervoor kiezen om het aantal volmachten terug te brengen vanwege de nadruk die je wil leggen op het recht van individuen om in alle vrijheid en privacy hun stem uit te brengen.”