Rutte in Kamerdebat: voorlopig geen Europees coronageld naar Polen

EU-top Demissionair premier Rutte wil volgende week op de EU-top in Brussel oproepen tot het kiezen van een harde lijn richting Polen. Dat land stelde eerder het eigen recht boven dat van de EU.

Demissionair premier Rutte tijdens het Kamerdebat voorafgaand aan de EU-top in Brussel, 12 oktober 2021.
Demissionair premier Rutte tijdens het Kamerdebat voorafgaand aan de EU-top in Brussel, 12 oktober 2021. Foto Bart Maat/ANP

Wat Mark Rutte (VVD) betreft ontvangt Polen voorlopig geen geld uit het tijdens de coronacrisis opgerichte Europese Herstelfonds. De premier noemde het dinsdag in de Tweede Kamer „ernstig” dat het land het EU-recht niet langer als leidend erkent. EU-landen dienen momenteel investeringsplannen om in aanmerking te komen voor het geld uit het coronafonds. Op de top van Europese regeringsleiders volgende week wil Rutte de Europese Commissie „oproepen” om de Poolse plannen „niet goed te keuren”.

Lees ook: Positie van Polen in de EU kan onhoudbaar worden

Een Kamermeerderheid steunt die harde lijn, bleek dinsdag. Tom van der Lee (GroenLinks) hield een pleidooi voor „zo hard mogelijk optreden”. Sjoerd Sjoerdsma (D66) diende een ook door de VVD gesteunde motie in met daarin de oproep om meer te korten dan de middelen uit het coronafonds alleen. Jasper van Dijk (SP) vindt dat het ook mogelijk moet worden om landen het EU-lidmaatschap te ontnemen. Nu kan dat niet, en kunnen landen alleen zelfstandig besluiten om de EU te verlaten, zoals het Verenigd Koninkrijk dat deed met Brexit.

Basis van rechtsbestel

Landen die toetreden tot de EU moeten daarbij ook verklaren dat het EU-recht boven het eigen, nationale recht staat. Die stap is nodig om de interne markt soepel te laten functioneren. Het Poolse Constitutioneel Hof – Polen is lid van de EU sinds 2004 – zette hier vorige week een streep door. Op verzoek van de Poolse regering oordeelde het dat uitspraken van de hoogste juridische instantie, het Europees Hof in Luxemburg, niet per se bindend zijn. „Dit raakt aan de basis van het rechtsbestel van de EU”, aldus Rutte.

Lees ook: Juridisch pingpongen in Brussel over de rechtsstaat

Het Poolse Hof wordt na een reeks politieke benoemingen en ingrepen niet langer als onafhankelijk gezien. Zondag gingen tienduizenden Polen de straat op om te betogen tegen wat zij zien als de afbraak van de Poolse rechtsstaat. Rutte sprak dinsdag de hoop uit dat de „clash van ideeën” in Polen leidt tot „een oplossing”. Ook het Europees Parlement buigt zich volgende week over de kwestie. De Poolse premier Mateusz Morawiecki heeft aangegeven aanwezig te willen zijn bij dat debat in Straatsburg, voordat hij later die week naar de EU-top in Brussel gaat.

In december 2020 bereikten EU-landen overeenstemming over het Herstelfonds, op voorwaarde dat er ook een ‘rechtstaattoets’ aan wordt verbonden. De leiders spraken destijds wel af dat die toets eerst nog wordt voorgelegd aan het Hof van Justitie in Luxemburg. De zaak hierover diende deze week, de uitspraak wordt in januari verwacht, aldus Rutte. Tot die tijd kan de Europese Commissie geen sancties opleggen, maar het kan wel de Poolse investeringsplannen afwijzen. Rutte verwacht dat dit ook gaat gebeuren.

Lees ook: Hoe Nederland over homorechten de confrontatie zocht met Hongarije

Poolse ambassadeur

Sommige partijen willen dat Rutte verder gaat. Zo stelde de PvdA voor om de Poolse ambassadeur op het matje te roepen. Rutte vindt dat niet zo’n goed idee, omdat het dan „een zaak wordt tussen Nederland en Polen”. Volgens hem is het beter om de Europese Commissie voorop te laten lopen. Hij verwees daarbij ook naar een eerdere aanvaring van Nederland met Hongarije, over homorechten. Volgens Rutte trokken andere landen zich toen terug „achter de rug van Rutte”, omdat ze het „eigenlijk wel fijn” vonden dat Den Haag bilateraal de confrontatie zocht met Boedapest. Dat is een „les” geweest, aldus Rutte, die daarom in de Poolse kwestie niet te veel wil „escaleren”.