Reportage

Haïtianen aan de Amerikaanse zuidgrens raken al in Chili op drift

Latijns-Amerika Haïtiaanse migranten trekken met duizenden richting de Amerikaanse zuidgrens, in de hoop de VS binnen te komen. Velen zaten de afgelopen tijd in Chili, waar ze nu wegvluchten voor xenofobie en malaise.

Haïtianen op weg naar de VS trekken tussen Colombia en Panama door de beruchte, moerassige Darién-kloof.
Haïtianen op weg naar de VS trekken tussen Colombia en Panama door de beruchte, moerassige Darién-kloof.

Het is donker als Cathie Moreno de golfplaten sluit die haar kerk van de zanderige straat scheiden. De nacht valt over de Andes en brengt een ijzige wind met zich mee. In deze sloppenwijk, een campamento met veertigduizend inwoners vlakbij de Chileense havenstad Iquique in de noordelijke regio Tarapacá, is geen elektriciteit. In de verte blaffen honden, rijden rammelende auto’s en klinken knallen. Misschien van vuurwerk.

Zeker twintig vaste kerkgangers zijn gekomen. Ze zijn onderdeel van de Haïtiaanse gemeenschap die in dit kamp woont. „Met hoeveel we zijn, weet ik niet”, zegt Cathie, die als pastoor dient. „Maar wat ik wel weet, is dat we tot voor kort met veel meer waren. Velen zijn vertrokken”. Ze heeft de kerk zelf gebouwd, samen met haar man, kort na haar aankomst in 2016. Een vierkante ruimte met dunne houten platen als muren, stoelen en een verhoging waar Cathie tijdens diensten op staat. Haïtianen zijn zeer gelovig en moeten een plek hebben om te kunnen bidden, vertelt Cathie. Op zondag zit de ruimte, verlicht met een flikkerend lichtje uit een generator, helemaal vol. Het maakt het voor Cathie moeilijk om uit Chili weg te gaan. „Ik wil wel weg, maar deze mensen hier hebben mij nodig. Dit kerkje is alles wat we hier hebben. We zijn hier één familie en bieden steun aan hen die het zwaar hebben.”

Lees ook: Na ‘Afghanistan’ leveren Haïtiaanse deportaties Biden opnieuw publicitaire pijn op

En zwaar hebben ze het. Hoewel de aanwezige Haïtianen proberen zo min mogelijk te klagen, komen er gaandeweg de avond steeds meer wanhopige verhalen los. Over racisme. Over werkloosheid. Een illegale status. Maar vooral veel verhalen van gescheiden gezinnen. Neem de veertigjarige Davide Saint-Pierre. Zijn kinderen zitten nog in Haïti bij zijn moeder, hij heeft ze sinds zijn vertrek naar Chili vijf jaar geleden niet meer gezien. Maar zijn moeder is ziek, Haïti is onveilig en het is zo goed als onmogelijk ze naar Chili te halen. „Ik zal hier weg moeten, anders zie ik ze nooit meer”, zegt hij. Waarheen weet hij niet. „Waarschijnlijk richting Noord-Amerika”.

Geen gezinshereniging meer

In de afgelopen maanden hebben duizenden Haïtianen Chili verlaten. Ze vertrekken vaak lopend, door het ruige, bergachtige grensgebied tussen Chili en Bolivia. Geld voor vliegtickets is er niet, als landgrenzen vanwege de pandemie al open zijn. De migranten beginnen aan een levensgevaarlijke tocht, naar het noorden richting Paraguay, door Ecuador en Colombia naar Centraal-Amerika, in de hoop in Mexico of de Verenigde Staten herenigd te kunnen worden met hun gezin.

Haïtianen op doortocht in Colombia. Foto Raul Arboleda / AFP

Waarom Mexico, weten veel van de kerkgangers niet. „Ik hoorde dat je daar een visum kan krijgen en binnen een jaar je familie kan laten overkomen”, roept Louise Sahounouchly. Ze wacht al vier jaar op een verblijfsvergunning en mag vanwege haar illegale status niet werken. Net als haast alle andere aanwezigen zitten haar kinderen nog in Haïti: familie laten overkomen, dat staat Chili niet meer toe.

Dat was onder de vorige regering, geleid door toenmalig presidente Michelle Bachelet, wel anders. Haïtianen konden, net als andere Zuid-Amerikanen, naar Chili komen als toerist en dan een werkvisum aanvragen. Familie kon daarna ook komen. In 2018, met de conservatievere Sebastián Piñera als president, kwam daar verandering in. Hij voerde een decreet in waarbij Haïtianen, die inmiddels met tienduizenden per jaar naar Chili kwamen, een visum moesten aanvragen in hun thuisland. Voor Haïtianen die al in Chili waren werd het van de ene op de andere dag een stuk moeilijker om hun familie te laten overkomen.

Niets is belangrijker in het leven dan familie. Ik doorkruis de halve wereld om bij mijn kinderen

L. Sahounouchly Haitiaanse in Chili

„Migratie werkt meestal als volgt: eerst migreren de ouders met hun oudste kinderen, hun jongere kinderen blijven bij opa en oma en worden later ingevlogen”, zegt Ramina Ramos, migratie-onderzoeker op de regionale universiteit. „Maar vanwege de massale migratie begon de regering steeds feller van leer te trekken tegen Haïtianen. Er was migratie vanuit Bolivia, Peru en Venezuela, maar dit decreet was alleen tegen de Haïtianen gericht.”

Hoewel het moeilijker werd om naar Chili te komen, stopte de Haïtiaanse migratie naar Chili niet. Weg van de orkanen, weg van de economische crisis, weg van de politieke instabiliteit: tussen 2018 en 2021 groeide het aantal migranten uit Haïti van 120.000 naar 180.000. „Ze zochten andere manieren. De grens van Chili met Bolivia is lang en onmogelijk te controleren, daarom komen ze vooral hier in de Tarapacá-regio. Verder in het noorden, bij de grens met Peru, zijn meer controles en liggen er mijnen langs de grens, nog uit het tijdperk van Pinochet. Hier komen elk jaar nog steeds tienduizenden mensen binnen”, zegt Ramos.

In een poging de komst van illegale migranten aan de noordgrens het hoofd te bieden, konden migranten, naast Haïtianen veel Colombianen en Venezolanen, een tijdelijke verblijfsvergunning in Chili aanvragen. Maar dat is met name voor de Haïtianen moeilijk vanwege de vele papieren die daarbij worden gevraagd.

Lees ook: VS begonnen met uitzetten duizenden Haïtiaanse migranten

In de kerk in het campamento beginnen de aanwezigen, die zo timide binnenkwamen, door elkaar te roepen als het over het visumproces gaat. „De Haïtiaanse ambassade hier, die antwoordt nergens op!”, roept Davide. „En we moeten een papier aanleveren waarin staat dat we geen antecedenten in ons thuisland hebben, met een apostille. Maar zo’n stempel halen is in Haïti levensgevaarlijk, in Port-au-Prince wordt overal geschoten!”

Haïtianen die vaak al jaren door Latijns-Amerika zwerven staken vorige maand plots in groten getale de Amerikaanse zuidgrens over, vooral bij de Texaanse stad Del Rio.

Foto Adrees Latif/Reuters

De regering in Chili is zich volgens sociologe Ramos niet bewust van de reden van de grootschalige Haïtiaanse migratie. „Er is sprake van gedwongen migratie: natuurrampen, politieke, economische en sociale crises, haast een burgeroorlog. Bij zulke migrantenbewegingen moet je met een oplossing komen. Dat heeft de Chileense regering nagelaten, terwijl Venezolaanse migranten wel makkelijker aan een visum kwamen. Vanwege de huidskleur en taal worden Haïtianen hier als minderwaardig behandeld”.

Xenofobie

Antimigratiesentimenten zijn ook merkbaar in Iquique, waar eind september een tentenkamp op een stadsplein werd aangevallen door inwoners uit de stad. Tenten, matrassen, kleren, speelgoed en zelfs een kinderwagen werden in een groot vuur gegooid. Er werden antimigratieleuzen geroepen.

Twee weken later liggen de verkoolde resten van het tentenkamp er nog. Op een muur in het historische centrum van de stad staat „fuera migrantes”, weg met migranten. Migratie is overal in deze stad: van kamperende Venezolanen op een strand, van bedelende kinderen in het centrum en tijdens gesprekken met de inwoners van de havenstad. Wat iedereen benadrukt: ze zijn niet tegen migranten, maar wel tegen deze enorme aantallen. Tegen de tentenkampen, de armoede op straat, de toegenomen onveiligheid.

Vorige maand eindigde een protestmars tegen de vele Haïtiaanse en vooral Venezolaanse immigranten met de brandstichting in een migrantenkamp in de noordelijke Chileense stad Iquique .

Foto Alex Diaz/Reuters

„Onze regio is nauw verbonden met migratie. Al eeuwenlang”, zegt de gouverneur van Tarapacá, José Miguel Carvajal. „Maar het Tarapacá van twee jaar geleden, toen men zeer open stond voor migranten, is niet meer dezelfde regio als nu. Er klinken er steeds meer xenofobische geluiden”.

Carvajal, sinds eind juni gouverneur, heeft geen goed woord over voor de aanpak van migratie in de regio. De groeiende afkeer van migranten, de situatie van de migranten zelf, de beperkte middelen voor lokale en regionale overheden: hij wijt het aan de afwezigheid van de nationale overheid in de noordelijke grensregio’s. „Qua geld, qua beslissingen, qua visaregelingen, wij zijn afhankelijk van de regering in Santiago. Maar ze luisteren niet. Ze komen hier nooit. Ik heb met de president gebeld, hem verteld over de crisis hier en het enige wat er toen is gebeurd is dat op vier locaties aan de grens containers met militairen zijn geplaatst. Zowel de inwoners in deze regio als de migranten die hier stranden, moeten geholpen worden.”

Niets te verliezen

Toen de Verenigde Staten in maart aankondigden dat tienduizenden Haïtianen die illegaal in de VS woonden een tijdelijke verblijfsvergunning zouden krijgen vanwege de politieke crisis op het eiland, begonnen de Haïtianen in haar kerkje zich te roeren, zegt Cathie. „Ze wilden hoe dan ook vertrekken”. Haïtiaanse migranten die vanuit Chili de Amerikaanse grens bereikten, gooiden hun identiteitskaarten weg. Hoofdstuk Chili gesloten.

Maar Chili verlaten, dat blijkt levensgevaarlijk. Dit jaar zijn er al dertien dode migranten gevonden bij de grensstreek tussen Chili en Bolivia. Het werkelijke aantal slachtoffers ligt waarschijnlijk hoger. Overdag is het schroeiend heet op de migratieroute, ’s nachts dalen de temperaturen tot ver onder het vriespunt. Het hoogteverschil maakt de lange tocht met name voor kwetsbaren een helse uitdaging. Ook verderop in de route kan het nog misgaan: zondag werden in Guatemala meer dan honderd Haïtianen aangetroffen in een container die langs een weg was achtergelaten – hoewel die migranten waarschijnlijk niet uit Chili afkomstig waren.

Toch zijn de Haïtianen in het kerkje van Cathie niet bang. „Wat hebben we nog te verliezen?”, zegt Louise op een felle toon. „Hier in het kamp is het gevaarlijk, ik heb geen werk en geen papieren. Niets is belangrijker in het leven dan familie. Ik zal de halve wereld doorkruisen om bij mijn kinderen te zijn. En als zoveel Haïtianen nu naar het noorden trekken, dan zal het leven daar toch wel beter zijn?”