Goed nieuws: kwik komt snel in zee

Vergiftiging Een belangrijk deel van de kwikvervuiling in zee komt vanuit de lucht. Reductie van de uitstoot zal daardoor relatief snel effect hebben.

Een net gevangen Almadraba tonijn wordt op een vrachtwagen geladen. Tonijn is berucht om zijn hoge kwikgehalte.
Een net gevangen Almadraba tonijn wordt op een vrachtwagen geladen. Tonijn is berucht om zijn hoge kwikgehalte. Foto Javier Fergo

Kwikuitstoot komt in grote mate direct vanuit de lucht in zee terecht. Daar, in zee, hoopt dat kwik zich op in vissen, waardoor het uiteindelijk ook in het menselijk dieet terechtkomt – met gezondheidsschade als gevolg.

Voorheen werd gedacht dat het giftige metaal bijna volledig via regenwater in zee belandt, maar onderzoekers aan de universiteiten van Basel, Toulouse en Aix-Marseille laten nu zien dat dat voor slechts de helft van de kwikvervuiling geldt – drie keer minder dan gedacht. De resultaten publiceerden ze eind september in Nature.

Het nieuwe inzicht is belangrijk omdat daaruit blijkt dat de reductie van kwikuitstoot snel resultaat kan hebben voor het kwikgehalte in zee. De ‘omweg’ van de rivieren vertraagt die impact.

Kwik is vooral schadelijk voor ongeboren en jonge kinderen. Het belemmert de groei van hersenen en zenuwstelsel, wat voor kinderen levenslange gevolgen kan hebben. Naar schatting hebben 1,8 miljoen Europese kinderen te veel kwik in het bloed. In zee zetten bacteriën opgeloste kwik om naar methylkwik, wat voor mensen giftiger is en in vissen levenslang ophoopt. Het Voedingscentrum adviseert zwangeren uit voorzorg bepaalde vissen met een hoger kwikgehalte, zoals makreel, paling en tonijn te vermijden.

Op zee verzamelden de onderzoekers op verschillende plaatsen van de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan watermonsters, tot op 4.500 meter diepte. Door vervolgens de ‘vingerafdruk’ van kwik in zeewater te vergelijken met die van kwik in regenwater en in de lucht, kon de herkomst bepaald worden.

Kwikatomen komen voor als verschillende ‘isotopen’ met verschillende massa’s, doordat het aantal neutrondeeltjes in de kern kan variëren. De gemiddelde zwaarte van kwik in zee bleek meer overeen te komen met die van kwikgas in de atmosfeer.

In 2013 werd het mondiaal bindende Minamataverdrag gesloten, met als doel de kwikuitstoot te verminderen – en daarmee de menselijke blootstelling aan kwik. In Europa is de kwikuitstoot al sinds decennia aan het dalen, maar toch zal het gezondheidsprobleem nog lang bestaan. Eenmaal in omloop kan kwik nog duizenden jaren blijven circuleren. De nieuwe inzichten suggereert echter dat gedane inspanningen om kwikuitstoot verminderen sneller effectief zullen zijn dan gedacht. Minder kwik in de lucht betekent dus direct minder kwik in zee.

Daar is dan ook veel winst te behalen. Menselijke kwikuitstoot is vijf tot tien keer groter dan de natuurlijke uitstoot, bijvoorbeeld van vulkaanuitbarstingen, wezen eerdere studies uit. En naar schatting is het kwikgehalte in de zee door mensen verdrievoudigd. Van nature zit veel kwik veilig in de grond, maar via koolcentrales en mijnen komt extra kwik in omloop. Kwik wordt daarnaast gebruikt in onder andere batterijen en gloeilampen.

„De wetenschappelijke kwaliteit van de studie is niet te betwisten, en de impact is groot”, zegt João Canário. Hij is hoogleraar biogeochemie aan de Universiteit van Lissabon, en bestudeert de biochemische eigenschappen van kwik in poolgebieden. „In een tijd waar het Minamataverdrag moet worden uitgevoerd, is het ongetwijfeld belangrijk om te weten waar kwik neerslaat, om wereldwijde blootstelling te verminderen. Daar komt nog bij dat klimaatverandering en het smelten van de poolkappen zorgen voor een grotere opname van kwik in zee.”

„Ons onderzoek laat zien dat overheden nog sterker moeten geloven in het nut en de effectiviteit van hun beleid”, voegt Jeroen Sonke toe. Hij leidde de studie. „Beperking van kwikuitstoot zal waarschijnlijk leiden tot een meetbaar lager kwikgehalte in vissen binnen tien jaar.”

„De resultaten van de studie helpen inzien waar kwikhotspots kunnen voorkomen, en wat de milieu- en gezondheidsimpact daarvan is”, zegt Ian Marnane. Hij is projectleider en onderzoeker bij het Europees Milieuagentschap. „Maar kwik is zeer persistent in het milieu. Het beweegt zich over de wereld via de kwikcyclus, en is dus een wereldwijd probleem.”