‘Vijandige sfeer’ maakt het melden en voorkomen van misstanden bij de Belastingdienst erg moeilijk

Belastingdienst Ambtenaren durven misstanden niet aan te kaarten, aldus een nog ongepubliceerd rapport. Vooral bij de Belastingtelefoon gaat het mis.

Bij de Belastingdienst blijkt er een werkcultuur te heersen waarin het voorkomen van misstanden wordt bemoeilijkt.
Bij de Belastingdienst blijkt er een werkcultuur te heersen waarin het voorkomen van misstanden wordt bemoeilijkt. Foto Jerry Lampen / ANP

Bij de Belastingdienst heerst een cultuur die het voorkomen en melden van misstanden bemoeilijkt. Ambtenaren die kritiek willen uiten zijn beducht dat ze hun loopbaan in gevaar brengen. Medewerkers van de Belastingtelefoon die schrijnende verhalen van burgers doorgeven aan leidinggevenden, krijgen te horen dat „de wet- en regelgeving nou eenmaal zo is”. Managers en medewerkers lijken „in gescheiden werelden te leven”.

Het zijn de conclusies van een nog ongepubliceerd rapport, in handen van NRC, dat is opgesteld op verzoek van de Tweede Kamer naar aanleiding van de Toeslagenaffaire. Het onderzoek werd uitgevoerd door twee externe juristen. Zij kregen tientallen meldingen van ambtenaren over misstanden en onregelmatigheden binnen. Het rapport werd eind september opgeleverd, maar is nog niet naar de Tweede Kamer verstuurd.

Medewerkers van de Belastingtelefoon ervaren de manier van leidinggeven als „bedreigend”

Dat in de Toeslagenaffaire tienduizenden ouders in de problemen kwamen bij de uitkering en terugbetaling van hun kinderopvangtoeslag kon jarenlang onder de radar blijven doordat keer op keer noodkreten van burgers, ambtenaren en buitenstaanders werden genegeerd. Een melding maken bleek nutteloos – of bracht de melder zelfs in de problemen.

Lees ook: Afdeling die ouders in Toeslagenaffaire compenseert, verkeert ‘in crisis

Het rapport concludeert dat dit probleem bij de Belastingdienst nog zeker niet verholpen is, en niet alleen bij de afdeling Toeslagen speelt. Nog steeds ligt „de nadruk op het zo soepel en ongestoord mogelijk uitvoeren van werkprocessen”, stelt het rapport, wat ten koste gaat van „inhoudelijke afwegingen”. En: dat „heeft tot gevolg dat problemen niet worden opgelost en blijven liggen”.

Vijandige sfeer

In anderhalf jaar tijd kregen de onderzoekers, zogeheten ‘raadspersonen’, vanuit de Belastingdienst 55 meldingen binnen. Een deel daarvan werd nooit afgerond, waarbij vier melders expliciet zeiden dat ze zich terugtrokken uit vrees voor repercussies. Zelfs sommige hogere leidinggevenden gaven te kennen dat zij zich niet veilig voelden in hun eigen organisatie.

Ter illustratie beschrijven de raadspersonen de situatie bij de Belastingtelefoon. Daar kunnen burgers die in de problemen komen met hun belastingaangifte of hun toeslagen zich melden. De medewerkers worden intern ‘informanten’ genoemd: de schrijnende verhalen die zij te horen krijgen, zijn vaak de eerste signalen van misstanden die bij de Belastingdienst binnenkomen. Maar het is er mis.

Zelfs sommige hogere leidinggevenden gaven te kennen dat zij zich niet veilig voelden in hun eigen organisatie

De informanten ervaren de manier van leidinggeven als „bedreigend” en spreken van een „vijandige sfeer” vanuit de top. Medewerkers met een flexibel of tijdelijk contract zeggen dat ze het zicht op een vast contract zijn kwijtgeraakt. Bij pestgedrag tussen collega’s maken de leidinggevenden zich er volgens de meldingen vanaf door „degene die het mikpunt is uit het team te verwijderen”.

Grove misstanden blijven liggen

In die werkcultuur blijven klachten over grove misstanden liggen. Het lijkt op meerdere plekken binnen de Belastingdienst wel „alsof management en informanten in gescheiden werelden leven”, constateren de raadspersonen, die ook schrijven dat „de ontvankelijkheid van leidinggevenden voor signalen van medewerkers te wensen overlaat”.

Zo kreeg een medewerker die een verkeerde beslissing probeerde aan te kaarten, en dat met documentatie onderbouwde, nooit een reactie. Daarop probeerde de melder het hogerop, maar ook dat leverde geen reactie op. Pas toen de raadspersonen de melding als „urgent” beoordeelden en doorgaven aan de ambtelijke top, werd een extern onderzoek ingesteld.

De gebrekkige interne communicatie kan ook de afhandeling van de Toeslagenaffaire in de weg zitten. Maandag stelde de Nationale Ombudsman in een nieuw rapport vast dat gedupeerden vastlopen in het systeem dat hen moet compenseren. De overheid dreigt bij de compensatie zo dezelfde fouten te maken als ín de Toeslagenaffaire, aldus de Ombudsman.

De ambtenaren in het rapport stippen een extra pijnpunt aan: dat om politieke redenen voor kritische geluiden over de afhandeling geen ruimte is. Ze houden er bijvoorbeeld rekening mee dat de compensatie van sommige gedupeerden in de toekomst „als te ruimhartig of zelfs onrechtmatig wordt gezien”. Maar als ze die vrees uiten tegenover de ambtelijke top, krijgen ze te horen dat „uitvoering wordt gegeven aan nu eenmaal gemaakte politieke keuzes”.

„Interne discussie is de eerste en beste verdedigingslinie om fouten boven tafel te krijgen”, zegt Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt, die een van de initiatiefnemers voor het rapport was. „Die lijkt bij de Belastingdienst nu volledig onklaar gemaakt.”

In een reactie op het rapport erkent het ministerie dat „het rapport van de raadspersonen duidelijk maakt dat we nog niet zijn waar we willen zijn”. De Belastingdienst heeft er zelf ook baat bij als misstanden gemeld worden. „Het ministerie betreurt het dus ten zeerste dat sommige medewerkers hun melding bij de raadspersonen niet hebben doorgezet, omdat ze repercussies vreesden.”

Lees ook: Afdeling die ouders in Toeslagenaffaire compenseert, verkeert ‘in crisis’