Profiel

Jourová spreekt klare taal met zachte stem

Vera Jourová Ze geldt als hardwerkend en integer, maar in haar strijd voor de rechtsstaat is Eurocommissaris Vera Jourová soms eenzaam.

Vera Jourová in januari in Brussel over hate speech. Facebook noemde ze „een snelweg van haat”.
Vera Jourová in januari in Brussel over hate speech. Facebook noemde ze „een snelweg van haat”. Foto Dursun Aydemir//Getty Images

Vera Jourová wist dat ze niet louter fans zou treffen tijdens haar bezoek aan Polen. Ook vóór de explosieve uitspraak van het Poolse Constitutionele Hof afgelopen donderdag, liepen de juridische conflicten tussen het EU-land en Brussel de afgelopen maanden hoog op. Maar als de Tsjechische Eurocommissaris er eind augustus aan refereert, in een speech op het jubileum van vakbond Solidarność, glimlacht ze rustig terwijl ze de kernwaarden van de EU nog eens opsomt: persvrijheid, onafhankelijk van het recht, gelijke behandeling. „Ik weet dat vandaag de dag sommigen in Polen deze basis bevragen”, zegt Jourová. Maar: „We moeten ons allemaal aan de regels van het spel houden. Want die regels noemen we: de rechtsstaat.”

Het is de kalme beslistheid waar Jourová, sinds 2019 als vicevoorzitter verantwoordelijk voor ‘waarden en transparantie’, in Brussel om bekendstaat. Betrokkenen noemen haar toegewijd, hardwerkend en integer, maar critici wijzen er op dat ook zij zich de afgelopen jaren schaarde achter een vooral afwachtende houding van de Europese Commissie.

Nadat Polen afgelopen week een nieuwe trede beklom op de escalatieladder, zijn de ogen op haar gericht. Zal Jourová het land binnenkort inderdaad korten op EU-subsidies? Deze maandag staat de wettigheid van het zogeheten ‘rechtsstaatmechanisme’, waarmee dit uitgevoerd kan worden, centraal in een zaak bij het Europees Hof van Justitie, aangespannen door Polen en Hongarije.

Zelfs voor mensen die al lang met haar werken houdt Jourová, inmiddels zeven jaar in Brussel, iets ongrijpbaars. Met haar zachte stem komt ze bescheiden, haast timide over, maar tegelijk verrast de Tsjechische geregeld met stevige uitspraken, deinst ze niet terug voor de confrontatie met autoritaire politici en techbedrijven, en heeft ze al meerdere in het oog springende dossiers onder zich gehad.

Het is inmiddels Jourová op wie politici in Polen en Hongarije hun pijlen richten als ze uithalen naar Brussel. Vorig jaar eiste de Hongaarse premier Viktor Orbán haar ontslag, nadat ze zijn regime een ‘zieke democratie’ had genoemd. „Ik heb gezegd wat ik heb gezegd”, reageerde Jourová. Eerder beschuldigde ze China openlijk van het verspreiden van desinformatie en noemde ze Facebook een „snelweg van haat”. Dat de UEFA deze zomer besloot tijdens het EK geen regenboogvlaggen toe te staan, was volgens haar „een gebrek aan moed

Toch is de rechtsstaatcrisis ook onder Jourová de afgelopen jaren alleen maar verder geëscaleerd. Maar, zegt de christendemocratische Tsjechische Europarlementariër Tomáš Zdechovský: ,,Dat is geen persoonlijk falen van Vera Jourová. Ze kan alleen handelen binnen de grenzen van de huidige Commissie. En ik merk op dat de rechtsstaat voor die Commissie geen prioriteit heeft.”

„Haar betrokkenheid bij democratie en de rechtsstaat zijn oprecht”, zegt Daniel Hegedus, als rechtsstaat- en Centraal-Europa-deskundige verbonden aan The German Marshall Fund. Hij wijst onder meer op de leidende rol die Jourová speelde bij de totstandkoming van het Europees Openbaar Ministerie. „Maar ze wordt duidelijk beperkt, door een hiërarchische Commissie waarin [voorzitter] Von der Leyen vooral op dialoog inzette. Jourová heeft dat geaccepteerd: ze heeft nooit openlijk die lijn ter discussie gesteld.”

„Eenzaam”, noemt de Roemeense liberale Europarlementariër Ramona Strugariu haar, die de afgelopen jaren veel met Jourová te maken had. „Ze heeft niet altijd de volledige steun van haar Commissie.” Toch benadrukt Strugariu: „Ze lijkt kwetsbaar, maar als je met haar praat, merk je hoe sterk ze is. Ik kom zelf ook uit een voormalig communistisch land en ik herken de kracht die je opbouwt door in zo’n regime op te groeien.”

Valse beschuldigingen

In het levensverhaal van Jourová schuilt waarschijnlijk een prima filmscript. Geboren in 1963 in de armste wijk van het stadje Třebíč, maakte ze mee hoe haar ouders door het Sovjetregime werden gemarginaliseerd na kritische uitspraken over het neerslaan van de Praagse Lente. Vanaf de jaren negentig klom ze langzaam op via de lokale en regionale politiek, om in 2003 onderminister voor regiozaken te worden. Dan volgt in 2006 de belangrijkste plotwending, als Jourová wordt gearresteerd voor corruptie met EU-fondsen en ruim een maand in de cel doorbrengt.

Alle aanklachten worden uiteindelijk ingetrokken en jaren later kreeg Jourová een ruime schadevergoeding. Maar de episode liet diepe sporen na. In haar autobiografie Cesta z panoptika zal ze later schrijven dat ze in de cel aan zelfmoord dacht. Na haar vrijlating vindt ze moeilijk werk en besluit ze rechten te gaan studeren. „Wanneer je zoiets hebt meegemaakt, begin je te begrijpen wat onrecht betekent”, zal ze er later over zeggen. „Daarom ben ik zo gepassioneerd over het verdedigen van de vrijheid van individuen.”

Uiteindelijk keert ze terug naar de politiek, dit keer voor de ANO-partij van miljardair Andrej Babis.

Die keus verbaast politicologe Vladimira Dvorakova niet. „Na de valse beschuldigingen tegen haar, hoopte ze echt dat hij iets zou doen aan corruptie. Veel mensen geloofden dat tien jaar geleden, maar de meeste goeden zijn inmiddels vertrokken. De vraag is wel waarom zij nog steeds bij diens partij zit.” Dvorakova heeft gehoord dat de Tsjechische premier, beschuldigd van belangenverstrengeling bij EU-subsidies, gefrustreerd is over wat Jourová in haar huidige functie doet. „Hij ziet dat ze allerlei kritische rapporten doorlaat, terwijl ze die baan aan hem te danken heeft.”

Mmv Emilie van Outeren