Opinie

Gezocht: een nieuwe rol voor de rechter na ‘Toeslagen’

De Rechtsstaat

Gelukkig waren we in de zomer ook even van de Toeslagenaffaire verlost. De herhaalde confrontatie met geruïneerde slachtoffers, begeleid door mea culpa’s van verse bewindslieden, gevolgd door haperende schadeprocedures – het deed me verlangen naar schoon schip. Het onderzoeksrapport ‘Ongekend onrecht’ werd snel een mantra. Geen conflict meer tussen burger en staat of het OO-woord komt in stelling – het is de hamer die alles in een spijker verandert. Politiek is de Toeslagenaffaire het lijk in de kast, dat er maar niet uit wil. Dat het kabinet hier om aftrad is ook alweer bijna vergeten.

Lux et Libertas Lees ook deze eerdere column over de rechter en de Toeslagenaffaire

De rechtspraak, met voorop de Raad van State, onderzoekt sindsdien zichzelf. In de toeslagenuitspraken zou ze de beginselen van behoorlijk bestuur hebben „weg geredeneerd”. En was ze géén „stootkussen en beschermende deken” voor „mensen in nood”. De rechters werd door de Kamer „onvermogen om recht te doen” verweten.

De bestuursrechtspraak beloofde prompt uit te zoeken of er misschien op meer terreinen „te streng” is geoordeeld. Er zou voortaan een meer indringende toetsing van overheidsbesluiten kunnen komen, werd gesuggereerd. Daar werd ook een term bij gelanceerd: „responsieve rechtspraak”, waarbij „meer mensgericht” wordt geoordeeld.

Fijne, warme termen, die veel beloven, althans voor wie de rechter graag meer controle op het bestuur toewenst. Wat de parlementariërs die ‘Ongekend onrecht’ schreven lijken te willen, met hun ‘stootkussen’ en ‘beschermende deken’-opvatting over de rechtspraak.

De kans dat de rechter die extra ruimte ook gaat nemen, is intussen gegroeid. In mei woonde ik een zitting bij van de Grote Kamer van de Raad van State, aangevuld met vertegenwoordigers van twee andere hoogste bestuurscolleges. Daar werden drie zaken behandeld, waarin burgers de rechter om exact die extra bescherming vragen, die er tot dan toe niet in zat. Daarbij was twee advocaten-generaal (AG’s) gevraagd een rechtsgeleerd advies te schrijven over wat ‘responsieve rechtspraak’ in deze drie zaken kon betekenen. Twee woningsluitingen vanwege drugshandel en een hoge dwangsom wegens illegale verhuur. Kernvraag: hoe indringend mag de rechter toetsen of een besluit evenredig is. ‘Evenredig’ betekent dat de gevolgen van een overheidsbesluit voor de burger in een redelijke verhouding moeten staan tot de doelen die de regel dient.

Dat advies kwam in juli uit en inderdaad: van de AG’s mag de bestuursrechter meer ruimte nemen de hardheid van een overheidsbesluit te beoordelen. Eén huissluiting vonden ze apert ongeoorloofd, een tweede rijp voor heroverweging en stevige inperking. Alleen de hoge dwangsom was voldoende evenredig. Ofwel, volgens de toepasselijk geachte Europese normen, „geschikt, noodzakelijk en in proportie”.

De AG’s vinden dat als er grondrechten van de burger in het geding zijn, zoals eigendom of woonrecht, controle door de rechter intensiever mag zijn. Ook als de wet voorschrijft dat er een bepaalde maatregel moet worden opgelegd. Een verwijzing naar de Toeslagenkwestie, waarin lang is volgehouden dat de wet de rechter klem zette. Als de rechter zo’n besluit inderdaad afschiet, adviseren de AG’s de rechter ook niet te zuinig te zijn met kritiek. De rechter mag meer ruimte nemen en dient een duidelijker stem te laten horen.

Lees ook deze column over de reflectie bij de rechtspraak op de Toeslagenaffaire

Wie kaatst kon de bal verwachten. Had het parlement de rechter maar geen ‘onvermogen om recht te doen’ moeten verwijten. Als de Grote Kamer het advies overneemt, komt de bestuursrechter machtiger en zelfbewuster hieruit te voorschijn. De bestuursrechters zullen zich méér met de inhoud van de overheidsbeslissingen gaan bemoeien.

De AG’s hopen een „burgervriendelijke scheidsrechter” te zien ontstaan, die „procedurele rechtvaardigheid” en maatwerk biedt. De tijd van „autonoom” en „bureaucratisch recht” is voorbij. De rechter hoeft minder afstand te houden tot de beleidsuitvoering omdat de democratisch gekozen organen die controle immers verwaarlozen. Zo wordt tussen neus en lippen gesteld. Het moet nog blijken of de Raad van State dit overneemt. Maar dat lijkt wel logisch, gezien de verwachtingen die het zelf schiep.

Lees ook de digitale nieuwsbrief van juridisch redacteur Folkert Jensma.