Positie van Polen in de EU kan onhoudbaar worden

Polen Het Constitutioneel Hof heeft Polen buiten de Europese rechtsorde geplaatst. Dat kan het land tientallen miljarden kosten. Acht vragen en antwoorden over wat er nu gaat gebeuren.

Protestborden voor het Constitutioneel Hof in Warschau na de uitspraak van het Hof dat nationale wetgeving boven het Europees recht zou gaan.
Protestborden voor het Constitutioneel Hof in Warschau na de uitspraak van het Hof dat nationale wetgeving boven het Europees recht zou gaan. Foto EPA/Radek Pietruszka

1 Hoe onafhankelijk is het Constitutioneel Hof in Polen?

Voorop gesteld: onafhankelijk is het Poolse Constitutioneel Hof nooit geweest. Zoals in veel democratieën worden vijftien rechters die zich bezighouden met grondwettelijke zaken door politici benoemd. Toen de conservatief-nationalistische regering, onder officieuze leiding van PiS-leider Jaroslaw Kaczynki, in 2015 aan de macht kwam, ging deze echter een stap verder. Verschillende rechters die door de vorige regering waren voorgedragen, werden nooit geïnstalleerd, maar vervangen door partijgetrouwen. In drie gevallen – zo oordeelde het Constitutioneel Hof vervolgens zelf – druiste dit in tegen de grondwet. Hun onrechtmatigheid werd recent bevestigd door het Europees Hof van de Rechten van de Mens: de drie rechters (en inmiddels twee opvolgers) zijn niet legaal benoemd en dus niet bevoegd om recht te spreken. Ook de verkiezing van de voorzitter van het Hof, Julia Przylebska, die het besluit donderdag uitsprak, was niet in orde. In juli ging de laatste rechter ‘van de oude stempel’ met pensioen en kreeg PiS het Hof volledig in handen.

Lees ook: Kritiek op rechtsstaat in Polen en Hongarije komt op pikant moment

2 Wat houdt de uitspraak precies in?

Kort gezegd heeft het Constitutioneel Hof, op verzoek van de Poolse premier, gesteld dat de eigen grondwet en nationale wetgeving voorrang hebben boven het Europees recht. Deze omdraaiing van de afspraken binnen de Europese Unie heeft te maken met de lopende conflicten met de Commissie en verloren zaken voor het Europees Hof, maar vooral met lastige rechters ‘thuis’. Bij lagere gerechtshoven werken – ondanks pogingen hen te vervangen – nog veel onafhankelijke rechters die zich voor hun beslissingen baseren op Europese afspraken en beslissingen waar de Poolse regering zich niet (meer) aan wil houden. Dit zorgt voor tweespalt in de rechtspraak. Daarnaast oordeelde het Poolse Hof donderdag dat elke bemoeienis uit Brussel en Luxemburg met benoemingen nationale rechters genegeerd mag worden. En dus ook de dwangsom die de Europese Commissie binnenkort wil opleggen voor de tuchtkamer die de regering gebruikt om lastige rechters te straffen. De Poolse regering moet de uitspraak van het Hof bekrachtigen voor deze geldig is.

3 Hoeveel geld ontvangt Polen van EU, normaal en aan coronasteun?

Polen werd in 2004 lid van de Europese Unie en is nu de grootste netto ontvanger van fondsen uit Brussel. Afgelopen jaar was dat zo’n 14 miljard euro. Goed voor 3,5 procent van het bruto binnenlands product. Naast de jaarlijkse subsidies voorziet het coronaherstelfonds de komende jaren in een extra bijdrage van tientallen miljarden. Maar de Europese Commissie wil dat geld pas vrijgeven als Polen hervormingen belooft én de rechtsstaat niet verder sloopt. De beslissing van het Hof zal de uitkering niet bespoedigen.

4 Wil de Poolse regering de EU verlaten?

Een ruime meerderheid van de Polen steunt het EU-lidmaatschap van hun land, maar de huidige regering wil wel de lusten, maar niet de lasten van de EU. De vrije markt, burgers die in alle lidstaten mogen werken, vakanties zonder visa en natuurlijk de miljardensubsidies zijn razend populair. Maar regels over de humanitaire behandeling van vluchtelingen, klimaat, waarborgen in de rechtsstaat en grotere aandacht voor lhbti-rechten, daar wil ze morgen vanaf. Tot een formele ‘Polexit’ zoals die van het Verenigd Koninkrijk zal de beslissing van donderdag niet leiden, maar het land kan zichzelf zo wel buiten de Europese rechtsorde plaatsen, die gebaseerd is op wederzijds vertrouwen. Als Poolse rechters zich niet meer gebonden voelen aan het Europees recht, zullen andere lidstaten stoppen met het blind uitleveren van verdachten en zal dit invloed hebben op het investeringsklimaat en mogelijk de open grenzen. Als de Europese Commissie dan ook nog de geldkraan dichtdraait en meer dwangsommen oplegt voor het met breken van Europese wetten, kan de positie van Polen onhoudbaar worden.

5 Hoe reageert de Europese Commissie en wat kan ze doen?

Hoewel een mogelijke uitspraak al langer in de lucht hing, is het oordeel donderdag in Brussel toch als een mokerslag aangekomen. De EU verkeert nu feitelijk op onbekend terrein: niet eerder deed een nationaal hof een zo verstrekkende uitspraak. In een verklaring liet voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen vrijdag weten „zeer bezorgd” te zijn en haar ambtenaren de opdracht te hebben gegeven de uitspraak te bestuderen. „Op basis daarvan zullen we een besluit nemen over volgende stappen.” Op korte termijn ligt het starten van een inbreukprocedure het meest voor de hand. Maar die kan uiteindelijk jaren duren, terwijl de roep om een sneller, steviger signaal groeit.

6 Kan Brussel de geldkraan dan niet snel dichtdraaien?

In zekere zin zit die kraan al (een beetje) dicht. In afwachting van de uitspraak, heeft de Commissie het Poolse verzoek om geld uit het herstelfonds nog altijd niet goedgekeurd. De kans dat dat nu wel snel gebeurt is miniem. En zelfs al zou de Commissie het Poolse herstelplan laten passeren, dan lijkt het uitgesloten dat de benodigde meerderheid van lidstaten daarmee akkoord gaat. Dat betekent dat de 36 miljard euro waar Polen recht op heeft voorlopig op de plank zullen blijven liggen.

7 Hoe zit het met het rechtsstaatmechanisme?

Dat mechanisme, dat de Commissie de mogelijkheid geeft EU-landen die de rechtsstaat schenden op Europese fondsen te korten, is officieel sinds 1 januari van kracht. Maar omdat Polen en Hongarije het hebben aangevochten bij het Europees Hof van Justitie, treuzelt de Commissie nog er gebruik van te maken – tot grote frustratie van Europarlementariërs. Komende week buigt het Hof zich over de zaak, waarna een uitspraak nog even op zich zal laten wachten. Maar nu de rechtsstaatconflicten escaleren, groeit de verwachting dat Brussel het mechanisme dit najaar toch echt gaat inzetten. Daarmee kan Polen op termijn meer geld gaan verliezen.

Lees ook: Waarom Polen niet uit de EU gaat worden gezet

8 Waarom wordt Polen niet uit de EU gezet?

Omdat daartoe volgens het Europees verdrag geen mogelijkheid is. Sinds 2007 is weliswaar een clausule toegevoegd waarmee een land zelf kan besluiten te vertrekken, maar een gedwongen vertrek is uitgesloten. Los daarvan: de animo voor zo’n verstrekkende stap zou gering zijn. Ook de Europese Commissie en andere EU-landen realiseren zich dat een grote meerderheid van de Poolse bevolking pro-Europees is. Niemand zou de economische en geopolitieke consequenties van zo’n stap bovendien willen wagen.

Hoe reageren andere lidstaten? Veelal verontwaardigd. De Franse Europa-minister Clément Beaune sprak vrijdagochtend over „een aanval op de Europese Unie”. Heiko Maas, minister van Buitenlandse Zaken van Duitsland, sprak zijn steun uit voor een eventuele reactie van de Europese Commissie en riep Polen op zich aan „alle Europese wetten” te houden. Toch zal er in sommige lidstaten ook met interesse naar de Poolse stap gekeken worden om inspiratie uit halen. Anti-EU-politici juichten de uitspraak in elk geval toe. „Nederland zou Poolse voorbeeld moeten volgen!”, twitterde Geert Wilders. Ook de Franse presidentskandidaat Marine Le Pen verdedigde Polen. „Gekozen als president, zal ik het primaat van nationale wetten en jurisdicties opnieuw bevestigen!”