Boekenuitgevers moeten wachten op papier

Uitgeverijen Herfst – boekentijd. Nederlandse uitgevers willen nú al die boeken uitbrengen die ze wegens corona hebben uitgesteld. Maar het papier is op.

Een werknemer van een papierfabriek in Jinzhong, in de provincie Shanxi in China. China is met 100 miljoen ton papier per jaar onbetwist marktleider.
Een werknemer van een papierfabriek in Jinzhong, in de provincie Shanxi in China. China is met 100 miljoen ton papier per jaar onbetwist marktleider. Foto Zhang Yun/China News Service via Getty Images

‘In verband met papiertekort” verschijnt Als dat zou kunnen, het nieuwe boek van Uri Rosenthal, pas op 18 oktober, liet zijn uitgever, Prometheus, onlangs weten. Dat is een maand later dan gepland. Je zou er een voorbeeld in kunnen zien van wat Rosenthal, oud-minister en VVD-politicus, in dit boek over politieke normen „megatrends en micronarigheid” noemt. Want de Nederlandse boekenbranche kampt met hinderlijke papierschaarste, die het gevolg is van wereldwijd verstoorde toeleveringsketens.

Het is een perfect storm van tekorten aan papier (plus lijm en linnen voor omslagen), prijsstijgingen en uitgevers die dit najaar op een aantrekkende lezersmarkt hun door corona uitgestelde titels massaal op de markt willen brengen, zegt Martijn David. Hij is secretaris van de Groep Algemene Uitgevers, een koepel die de belangen behartigt van Nederlandse uitgevers van literatuur, kinderboeken en non-fictie.

In een gewone herfst, het boekenseizoen bij uitstek, verschijnen zo’n tweeduizend nieuwe titels. Nu zouden het er – als elke uitgever zijn zin krijgt – zo’n 3.200 zijn. Daar bovenop komt de hausse aan orders voor papieren boeken die de educatieve uitgevers op hetzelfde moment hebben uitgebracht toen ze hoorden dat de scholen na een jaar van virtueel leren weer opengingen. „Dit raakt alle uitgevers, groot en klein, en op korte termijn zal het niet minder worden”, aldus David.

Het is een „complex probleem”, dat nog zeker een jaar kan duren, liet ook directeur Paulien Loerts eind september de auteurs van Singel Uitgeverijen weten. „De problemen bij de drukkers [worden] steeds groter, dus moeten we meer moeite doen om boeken op tijd geleverd te krijgen.”

Productietijden zijn intussen bijna verdubbeld, schreef ze. Daarom moeten de auteurs van Singel – dat onder meer de uitgeverijen Querido, De Arbeiderspers, Nijgh & Van Ditmar en Athenaeum-Polak & Van Gennep omvat – niet alleen rekening houden met uitgestelde eerste drukken, maar ook met kleinere en uitgestelde herdrukken van hun boeken. „Hoe we het oplossen? Deels valt het niet op te lossen”, aldus Loerts.

„Pizzadozen en bol.com zijn de daders”, zegt componist Sarah Neutkens, die in november als schrijver zou debuteren (bij Prometheus). Haar roman Een blote man beminnen – over liefde en het loslaten van hoop en verwachting – zal (naar verwachting) nu in januari verschijnen.

Door de enorme toename van online bestellingen sinds het begin van de coronapandemie is de vraag naar kartonnen verpakkingen inderdaad enorm gestegen. Omdat karton en papier voor boeken een eindige hoeveelheid grondstof delen – papierpulp – is dat ten koste gegaan van het beschikbare papier. De productiecapaciteit voor papier is bovendien gedaald omdat sommige papierproducenten in Europa en daarbuiten zijn overgestapt naar lucratiever karton.

„We moeten achteraan aansluiten, heb ik de indruk”, zei Robert Jan de Rooij, directeur van drukkerij Wilco eerder tegen de NOS. Bij Wilco, met vestigingen in Amersfoort en Zutphen, laten vrijwel alle grote uitgevers in Nederland hun boeken drukken. Met levertijden die van weken zijn opgelopen naar maanden en de grote prijsstijgingen is „de hele papiermarkt compleet uit balans”, aldus De Rooij. „Uitgevers zullen soms ook moeten wachten op hun boeken.”

Een goed boekenjaar

Een alternatief is er niet: het aantal gespecialiseerde drukkerijen die snel goedverzorgde boeken in grote oplagen kunnen maken, daalt elk jaar. Wilco is de facto een monopolist. Uitwijken naar het buitenland helpt niet. Boekdrukkers in Duitsland en Denemarken kampen met vergelijkbare problemen.

Ondanks – of dankzij – corona was 2020 met 41,2 miljoen verkochte ‘algemene’ boeken een goed boekenjaar; een stijging van bijna 4 procent. De eerste maanden van dit jaar laten opnieuw een stijging zien. Maar de omzet van fysieke winkels daalde in 2020 met 11 procent, terwijl de online-omzetten met ruim een kwart stegen. Het is ironisch dat die extra verkochte en in karton bezorgde boeken er nu mede toe leiden dat er minder boeken kunnen verschijnen.

Even snel 20.000 exemplaren bijdrukken kun je nu vergeten

Paulien Loerts algemeen directeur Singel Uitgeverijen

De papier- en pulpindustrie groeit al jaren. Met bijna 100 miljoen ton per jaar is China onbetwist marktleider, gevolgd door de Verenigde Staten (75 miljoen ton) en Japan (27 miljoen ton). In Europa zetten Duitsland, Zweden en Finland (samen 45 miljoen ton) de toon. Maar het wereldwijde aanbod is te krap voor de stijgende vraag. En die komt niet alleen van ‘pizzadozen en bol.com’.

Zo wordt er meer papier gebruikt voor „hygiënische toepassingen” – door corona, maar vooral door toegenomen welvaart in de wereld. Steeds meer mensen kunnen zich wc-papier, tissues en wegwerpluiers veroorloven.

Bovendien heeft zich bij consumenten en overheden een brede trend ingezet naar ‘weg van plastic’. Zie onder meer het Europese verbod op plastic rietjes, wattenstaafjes en wegwerpbestek, dat in juli van kracht werd, en statiegeldregelingen op frisdrankflesjes. Weggooien raakt uit, recyclen in. Het leidt bij elkaar tot een hogere vraag naar alternatieven in de vorm van papier, of van het goedkope en vezelrijke hout waaruit ook de papierpulp wordt gemaakt. Denk: mes en vork van geperst berkenhout.

Hamsteren

Papierschaarste en de prijsstijgingen raken dan ook wereldwijd elke sector die papier gebruikt. Postorderbedrijven in de VS vrezen bijvoorbeeld een slechte Kerst omdat miljoenen catalogussen niet op tijd gedrukt kunnen worden. Krantenuitgevers in Nederland zijn zo’n 40 procent duurder uit bij hun papierinkoop. Commercieel drukwerk, kantoorbehoeften en wenskaarten worden flink duurder. Wouter Haan van drukkerij Reclameland sprak tegenover de NOS over „pulp friction. En wellicht keren ook de hamstertaferelen uit het begin van de coronapandemie terug. Costco, een Amerikaanse zelfbedieningsgroothandel à la Makro, liet eind september weten dat het moeite had zijn voorraden wc-papier en keukenrollen op peil te houden. Het stelde een limiet per klant in om massaal inslaan te voorkomen.

Volgens het bedrijf ligt het tekort (net als vorig jaar trouwens) minder aan het beschikbare papier dan aan hobbels in het traject om het eindproduct naar de schappen te krijgen. Want naast schaarse grondstoffen en stagnerende productiecapaciteit speelt ook de logistiek een hoofdrol. Die raakte in het begin van de pandemie grondig verstoord, en dat is nog lang niet voorbij. Door gebrek aan scheepsruimte, sterk gestegen vervoerskosten en filevorming in havens is het bijvoorbeeld moeilijk om papier en papierproducten uit Azië snel naar het Westen te vervoeren.

Om maar te zwijgen van een geblokkeerd Suez-kanaal. Ook uitgevers slaakten een zucht van verlichting toen Egypte het containerschip Ever Given in juli, drie maanden na de stranding, vrijgaf: tussen de 18.000 containers zaten er ook een paar uit China met boeken voor de Belgische en Nederlandse markt.

De huidige crisis hield maanden geleden al een generale repetitie. Een voorbeeld. Letters to Camondo, het nieuwste boek van de Britse bestsellerauteur Edmund de Waal, zou op 24 april tegelijk met de Engelse editie in een Nederlandse vertaling (Brieven aan Camondo) verschijnen. Begin die maand, met gesloten boekhandels wegens corona, besloot de Nederlandse uitgever, De Bezige Bij, die editie twee maanden uit te stellen, tot 24 juni. De Engelse uitgave ging wel gewoon door en schoot meteen door naar de boekentoptiens. Waarna De Bezige Bij spijt kreeg en in mei de Nederlandse editie alsnog uitbracht. Die was dankzij een regen aan ballen en sterren in de recensies vrijwel meteen uitverkocht. Maar bijdrukken en binden van een herdruk kostte vervolgens vele weken.

„We zagen het wel aankomen”, zegt Singel-directeur Paulien Loerts, „maar iedereen werd verrast door hoe snel het slechter ging. Twee weken voor een herdruk werden er drie en daarna al snel vijf.”

Martijn Neggers kan erover meepraten. Zijn derde roman, Leve de koning – een „niet-heroïsche ridderroman” – zou aanvankelijk in mei verschijnen (bij Nijgh & Van Ditmar). Omdat de boekwinkels dicht waren, werd toen besloten die in oktober te laten verschijnen. Maar dat moment schuift nu opnieuw op door de filevorming in boekenland. „De vertraging is een logisch gevolg van de eerste vertraging”, zegt hij. „Zuur, maar het kan erger.”

Nieuwe bijbelvertaling

Het is een voorbeeld van het schuiven met titels dat nu alle uitgevers doen, zodat alle ‘ingeplande’ titels kunnen uitkomen – maar niet noodzakelijk op het geplande tijdstip. Daarvoor is permanent overleg met drukkers noodzakelijk. „Uitgevers moeten steeds verder vooruit plannen”, zegt Martijn David van de uitgeverskoepel.

Loerts beaamt het: „We proberen te zorgen dat titels waaraan een harde datum of grote publiciteitscampagne vastzit volgens planning kunnen verschijnen.” Zoals de Nieuwe Bijbelvertaling (‘NBV21’) die volgende week in twee nieuwe edities verschijnt: een leesversie met een gemoderniseerde tekst, en in een dubbele band met kunsthistorische illustraties. „Maar we weten nu al dat we die dit jaar niet meer kunnen bijdrukken”, zegt Loerts. De persen zitten vol. En voor extra wensen is op korte termijn geen ruimte. „Standaardpapier is nog wel verkrijgbaar, maar speciaal papier, bijvoorbeeld voor dundruk, krijg je niet meer op tijd.”

Herdrukken zullen later dit jaar daarom het grote struikelblok vormen, denkt ze. „Van een bestseller als Grand Hotel Europa van Ilja Leonard Pfeijffer uit 2018 kon je in de twee weken voor Kerst nog snel 20.000 exemplaren laten bijdrukken. Dat kun je nu vergeten.”

Haar advies: „Als je dit najaar iemand een boek cadeau wilt geven, kun je het maar beter zo snel mogelijk kopen. En doe het vooral bij je boekhandel.”