Pools Hof stelt nationaal recht boven Europees recht

Polen De vergaande uitspraak brengt Polen dichter bij vertrek uit de Europese rechtsorde. Critici spreken van een ‘juridische Polexit’.

Betogers demonstreren donderdag bij het Constitutioneel Hof in Warschau.
Betogers demonstreren donderdag bij het Constitutioneel Hof in Warschau. Jacek Marczewski/Agencja Gazeta via Reuters

Het politiek en deels illegaal benoemde Poolse Constitutioneel Hof heeft het land een zevenmijlsstap dichter bij vertrek uit de Europese rechtsorde gebracht. Op verzoek van premier Mateusz Morawiecki oordeelde het Hof donderdag dat nationale politici delen van het Europees recht mogen negeren en uitspraken van de hoogste juridische instantie, het Europees Hof in Luxemburg, niet per se bindend zijn. Het heeft „in feite een regel gecreëerd dat beslissingen van het Poolse Constitutioneel Tribunaal boven die van het Europees Hof staan”, vatte een van de veertien rechters samen.

Justitieminister Zbigniew Ziobro jubelde op Twitter dat hiermee „grondwettelijke grenzen zijn gesteld aan de Europese integratie”. Critici spreken van een ‘juridische Polexit’. Als Polen het Unierecht en vonnissen uit Luxemburg niet langer respecteert, valt de basis van vertrouwen tussen de lidstaten in elkaars rechtsstaat weg.

Het Europees Hof heeft, op verzoek van de Europese Commissie en van individuele Poolse rechters, herhaaldelijk geoordeeld dat hervormingen van de conservatief-nationalistische Poolse regering indruisen tegen Europese basisvoorwaarden voor de onafhankelijkheid van de rechtspraak. De rechtse coalitie die sinds 2015 aan de macht is, stuurde onwelgevallige opperrechters met vervroegd pensioen, politiseerde de benoemingen bij lagere rechtbanken en richtte een tuchtkamer op om critici binnen de rechtspraak te ontslaan. Bij het Constitutioneel Hof werden drie kandidaten die al benoemd waren opzij geschoven en vervangen door politiek loyale rechters. Recent oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg dat dit grondwettelijk tribunaal in Warschau zelf niet langer een „bij wet ingesteld gerecht” is.

Eigen soevereiniteit

Met een beroep op de eigen soevereiniteit en democratie zeggen Poolse politici al jaren dat de Europese Unie zich niet met nationale wetgeving, hervormingen en benoemingen mag bemoeien. Maar nooit werd de kwestie zo hoog opgespeeld als nu via het Constitutioneel Hof. Eerder werd het gekaapte Hof wel gebruikt om in Polen een politiek en maatschappelijk verbod op abortus door te voeren. Net als toen is het oordeel van donderdag pas geldig wanneer het door de regering wordt bekrachtigd. Dat kan opnieuw maanden duren. Eurocommissaris Didier Reynders zei donderdag de uitspraak eerst te willen bestuderen. „Maar we zullen ferm zijn in onze reactie. Dit gaat om de kern van de EU.”

Lees ook: Polen en Hongarije hekelen EU: ‘slavernij’ en ‘kolonialisme’

Praktisch gezien heeft het juridische gevecht tussen de Europese Commissie en de Poolse regering een verlammend effect op de rechtspraak in Polen. Onafhankelijke ‘oude’ rechters die nog onder eerdere regeringen benoemd waren weigeren samen te werken met hun politiek aangestuurde collega’s. En vergelijkbare zaken kunnen bij verschillende rechters heel anders verlopen omdat zij op dit moment individueel beslissen of ze Europese uitspraken wel of niet leidend laten zijn. Verschillende andere lidstaten, waaronder Nederland, aarzelen met het overdragen van verdachten aan Polen omdat ze twijfelen of die wel een eerlijk proces krijgen.

De zaak voor het Constitutioneel Hof was over maanden uitgesmeerd en doorkruist gesprekken tussen de Europese Commissie en de Poolse regering over de toekomst van de rechtspraak in Polen. Komende week treffen zij elkaar ook weer in Luxemburg. Het Europees Hof buigt zich dan over de in december afgesproken ‘rechtsstaattoets’ die het ontvangen van Europese fondsen voorwaardelijk maakt aan corruptiebestrijding en rule of law in de lidstaten.