Krijgt de ‘Green Deal’ de schuld van het dure gas?

Energie Nu de gasprijzen omhoog schieten, neemt de vrees toe dat het draagvlak voor het Europese klimaatbeleid wordt ondermijnd.

Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat) haalde woensdag uit naar degenen die de schuld van de stijgende gasprijzen aan de Europese ‘Green Deal’ geven.
Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat) haalde woensdag uit naar degenen die de schuld van de stijgende gasprijzen aan de Europese ‘Green Deal’ geven. Foto Guglielmo Mangiapane/Reuters

Terwijl de gasprijzen omhoogschieten, neemt in Europa de vrees toe voor de gevolgen voor de klimaatambities. De oproep aan Brussel om snel met oplossingen te komen voor het dure gas wordt steeds luider. Maar de speelruimte is beperkt, en sommige EU-landen eisen maatregelen die de klimaatplannen kunnen ondermijnen.

De Hongaarse premier Viktor Orbán was deze week het stelligst. „Dat de prijzen zijn gestegen, is de schuld van de Europese Commissie”, zei hij. De klimaatplannen uit de ‘Green Deal’ betekenen volgens hem een „indirecte belasting” op huizen- en autobezitters.

Zo kras als Orbán zeggen in Europa nog weinigen het. Maar nu de prijsexplosie in steeds meer EU-landen tot maatschappelijke en politieke onrust leidt, neemt de druk op de Commissie wel toe. Volgende week zal Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat) voorstellen presenteren om de prijsstijging tegen te gaan – zoals een mogelijke gezamenlijke gasinkoop of de aanleg van reserveopslag – maar nu al is duidelijk dat die voor een groep landen niet ver genoeg gaan.

Lees ook Nu het Europese klimaatpakket er ligt, groeit de vrees voor verzet

„De Green Deal is misschien niet de oorzaak van deze crisis, maar populistische stemmen zeggen wel precies dat”, aldus de Griekse milieuminister Kostas Skrekas. Zijn Spaanse collega Teresa Ribera Rodríguez verwees naar de eurocrisis en benadrukte dat ook nu een ‘whatever it takes’-houding noodzakelijk is, dit keer om de groene ambities te redden. Haar oproep: trek alle begrotingsmogelijkheden uit de kast om de schok van de stijgende gasprijzen te dempen.

Groeiend ongemak

Het leidt in Brussel tot groeiend ongemak. Allereerst omdat de rol van de Commissie bij het dempen van de acute schok beperkt is, en de bal nu eerst bij de lidstaten zelf ligt. Die kunnen, benadrukte Eurocommissaris Kadri Simson, gerichte financiële steun aan kwetsbare burgers geven en schuiven met belastingen om de pijn te verzachten. Ook het Nederlandse kabinet werkt aan „reparatiemaatregelen”, zei demissionair minister Hoekstra donderdag.

In een gezamenlijke oproep richtten onder meer Frankrijk en Spanje zich deze week echter expliciet tot de Europese Commissie om „onmiddellijk” met maatregelen te komen, die verder gaan dan de verwachte voorstellen van Timmermans. Zij eisen een radicale hervorming van de geliberaliseerde energiemarkt en aanpassingen aan de manier van emissiebeprijzing. Brussel wijst erop dat die ‘open’ markt de prijzen normaal juist drukt.

Door de liberalisering konden nieuwe aanbieders van hernieuwbare energie bovendien toegang krijgen tot de markt, wat de energietransitie moet versnellen. Het vormt daarmee een fundament onder het Europese klimaatbeleid, samen met het Europese emissiehandelsysteem (ETS), dat vervuiling beprijst en momenteel recordprijzen noteert. Ook dat ETS krijgt kritiek van verschillende lidstaten. Onder andere Frankrijk en Spanje eisen dat de emissieprijs „voorspelbaarder” en minder „volatiel” wordt. Landen als Polen en Tsjechië zouden nog verder willen gaan, en het ETS helemaal insnoeren.

Maar het marktmechanisme achter dat ETS is juist het skelet van de deze zomer gepresenteerde klimaatplannen. Daarnaast benadrukt Timmermans keer op keer dat het ETS slechts een beperkt deel van de prijsstijging veroorzaakt. Landen hebben dankzij de hoge emissieprijs dit jaar bovendien al 11 miljard euro meer aan inkomsten opgehaald. Timmermans hamerde er tegenover ministers op dat geld nu in te zetten om burgers te compenseren. „Gebruik het voor deze transitie! Dat is het hele idee!”

Ondertussen zoekt de Commissie naar andere opties om de gasprijzen te dempen, zoals gezamenlijke inkoop of de aanleg van reserves. Maar op de korte termijn zal dat weinig opleveren. Op de achtergrond spelen grotere zorgen: niet alleen moet de winter nog beginnen, ook staat Europa pas aan het begin van een lange, moeizame energietransitie. Wat blijft er over van de steun voor klimaatbeleid nu de energieprijzen in het publieke debat zo sterk met de klimaattransitie worden verbonden?

Lees ook Poetin kan alleen maar winnen bij een stijgende gasprijs

Timmermans haalde woensdag uit naar degenen die „om ideologische redenen” of „ter bescherming van hun gevestigde belangen” de schuld in de schoenen van de ‘Green Deal’ schuiven. Het enige antwoord is volgens hem een snellere transitie naar hernieuwbare energie. Maar als de prijzen de komende tijd verder stijgen, zal dat argument het steeds lastiger krijgen.