Illustratie Gijs Kast

Waarom hoor je zo weinig popsongs over klimaat?

Pop Popartiesten spreken zich regelmatig uit over het klimaat, maar in hun liedjes komt het nauwelijks voor. Te complex voor popsongs? „Het is moeilijk om niet belerend te worden.”

Billie Eilish valt als engel uit de hemel. Splut. In de olie. Druipend van de kleverige zwarte vloeistof sleept ze zich door een apocalyptisch landschap. Misschien is ze de duivel. Achter haar vat alles vlam. Ze zingt:

Hills burn in California
My time to ignore ya
Don’t say I didn’t warn ya.

De videoclip van ‘All the Good Girls Go to Hell’ komt uit 2019. Eilish was toen 17 jaar oud. Het liedje gaat over het klimaat, over het zooitje dat de mensen ervan maken, bezongen vanuit het perspectief van God en de Duivel. Het album waar het op staat, haar debuut, werd in de eerste week bijna 200 miljoen keer gestreamd en Eilish won dat jaar prijzen in de belangrijkste Grammy-categorieën.

Een paar maanden later was er in Nederland opeens de 19-jarige Froukje met ‘Groter dan ik’. Het nummer betekende het begin van een beloftevolle popcarrière.

De wereld staat in de fik
En ik zou het willen blussen
Maar het vuur is groter dan ik

Als jongeren succes boeken met klimaatliedjes moet dat navolging krijgen, zou je denken. Geëngageerde tieners die massaal de straat op gaan, aangevoerd door Greta Thunberg, vormen immers het ultieme poppubliek. In 2019 werden dan ook verschillende artikelen gepubliceerd over het vermeende begin van een hausse aan klimaatsongs. Maar de wens lijkt vader van de gedachte.

Een liedje over klimaat is lastig. Het wordt al snel belerend

Ruben Hein zanger en pianist

Where’s Our Climate Anthem? luidt een aflevering van de populaire Amerikaanse klimaatpodcast How to Save a Planet in 2021. De burgerrechtenbeweging had ‘We Shall Overcome’ en vele andere freedom songs. Black Lives Matter zorgt al jaren voor talloze albums vol protest en bewustwording. En ook de strijd voor genderemancipatie wordt gevoed met hits. Maar waar is het strijdlied voor het klimaat?

De klimaatspijbelaars kregen op sociale media weliswaar steun van popsterren als John Legend, Keith Richards, Lizzo en Lenny Kravitz en de muziekindustrie lijkt zich steeds bewuster van de eigen voetafdruk. Maar in liedjes is het zoeken naar het thema.

Ook in Nederland. „Het valt echt tegen, ik kan niet anders zeggen”, zegt Laurens Ham, auteur van het boek Op de Vuist over vijftig jaar protestliedjes in Nederland. „Vooral als je bedenkt dat de klimaatbeweging, naast anti-racisme, het meest aanwezig is op straat.” Is het misschien te complexe materie voor een popsong?

Bultrug

„Het is lastig, het wordt snel belerend”, zegt zanger en pianist Ruben Hein. Hij werkt aan een nieuw album dat volledig in het teken staat van het klimaat. Het album wordt verpakt in papier met bloemzaadjes, zodat je het in de tuin kan begraven. Eerder ging van zijn merchandising al een percentage naar de Vogelbescherming. Maar dit keer zullen ook de liedjes over het thema gaan.

De directe aanleiding is een reis op een onderzoeksschip naar Antarctica. Stond hij opeens oog in oog met duizenden koningspinguïns, zag hij albatrossen, kwam een bultrug even loeren bij de boot. „Het was een droomreis, maar het deed me ook beseffen dat ik het niet voor mezelf mag houden.”

Lees over Nynke Lavermans album Plant: ‘We kijken toe bij onze ondergang’

Dat er weinig klimaatsongs zijn snapt hij wel, nu hij het zelf probeert. „Een liedje over ongelijkheid, racisme of oorlog schrijft makkelijker. Het zijn acute, persoonlijke problemen, ook van artiesten zelf. Klimaatverandering gaat geleidelijk. De kikker springt niet uit de pan omdat hij langzaam went aan de stijgende temperatuur.”

Hijzelf wordt geholpen door zijn eigen liefde voor natuur. „Ik haal uit een ochtend vogels kijken dezelfde voldoening als uit muziek maken. De kwetsbaarheid van een liedje is niet anders dan een gruttojong dat wordt opgevroten.”

Zijn single ‘Guard Down’ gaat erover dat het bestrijden van de klimaatcrisis een lastige, soms wanhopig stemmende opgave is, maar dat je niet moet verslappen. „Je kunt het ook zien als een liedje over een relatie. Dat werkt beter dan zingen dat je geen vlees moet eten. Ik probeer de boodschap positief te houden, met uitleg en motivatie, ook al word ik soms vreselijk boos en moedeloos van het gebrek aan klimaatbeleid.”

 
Ruben Hein, Guard Down

Red de bij

Liedjesonderzoeker Laurens Ham vindt het opvallend dat klimaatproblematiek in andere kunstvormen veel meer leeft. „Over het klimaat zie ik de ene poëziebundel na de andere verschijnen. Liedjes en poëzie liggen dicht tegen elkaar, maar het verschil is dat popliedjes directer zijn. Dat is heel lastig met dit complexe thema.”

Maar dat verklaart nog niet alles. De popcultuur en de protestcultuur zijn volgens hem op het thema klimaat ook uit elkaar gegroeid. „In de jaren zeventig en tachtig had je hele liedboeken tegen vervuiling, vaak op een bestaande melodie, bijvoorbeeld de Internationale. Die werden door strijdkoren gezongen tijdens protesten. Dat waren geen popliedjes, maar ze klonken wel op dezelfde festivals waar nederpopbands kwamen. Het vormde een humuslaag waarop bijvoorbeeld Doe Maar en Klein Orkest doorgingen en de kritiek vertaalden naar een breder publiek.”

Volgens Ham is de popcultuur individualistischer. „Het protest is nu geïsoleerder.” De liedjes zijn er wel, zo neemt punkgroep Hang Youth af en toe een klimaatliedje op (‘Niks tof aan stikstof’, ‘De dijken moeten hoger (geen gelul)’) en ook bij Typhoon hoort hij het thema terugkomen. Maar er is volgens hem eigenlijk maar één mainstream-popgroep die de afgelopen tien jaar echt structureel aandacht besteedde aan het klimaat. „Kinderen voor Kinderen. Daar kun je om lachen, maar hun onderwerpen komen uit intensieve gesprekken met kinderen en zijn expliciet gericht op opinievorming en gedragsverandering.”

‘Red de bij, ‘Een gezonde planeet’, ‘De tijger’, dat is alleen nog maar de oogst van album 39Kom erbij! (2018). „Je kunt het naïef noemen, maar die solidariteit is wat een beweging nodig heeft. En die video’s behoren tot de best bekeken van Nederland. Ze hebben een enorm bereik.” ‘Red de Bij’ bijvoorbeeld, is bijna 10 miljoen keer aangeklikt.

Do it now

Singer/songwriter Florian Wolff weet dat er bij klimaatmarsen wel degelijk veel gezongen wordt, hij staat daar immers zelf vaak op het podium. „Dat zijn vooral liedjes op bestaande melodie met aangepaste tekst. Eén die altijd terugkomt is ‘Do it now’, van negen jaar geleden, gezongen door Vlaamse artiesten zoals Milow.” Het is een bewerking van de Italiaanse traditional ‘Bella Ciao’.

Wolff debuteerde in 2008 en was onder meer Serious Talent bij 3FM, maar de laatste jaren heeft hij zijn carrière in dienst gesteld van het klimaat en wil hij een brug slaan tussen popmuziek en activisme. „Bij een demonstratie is het mijn taak om de boodschap anders te laten klinken, te laten raken. En om saamhorigheid te brengen. Die liedjes moeten dus mee te zingen zijn.”

In Groningen zijn er lokale rappers die op protesten over de gasboringen rappen

Florian Wolff Singer/songwriter

Dat „de klimaatcrisis een collectieve identiteitscrisis is” wil hij overbrengen op een nieuw album waar hij aan werkt. „Ja, dat is een complexe boodschap voor kernachtige popliedjes.”

Wolff hoort wel af en toe mensen ‘Groter Dan Ik’ van Froukje zingen op protesten, maar beaamt dat er weinig kruisbestuiving is tussen pop en protest. „Popcultuur gaat om vermaak. Het is moeilijk om over de klimaatcrisis positieve liedjes te maken. Als je bij een concert staat, of in de club wil je even weg van de ellende. Bovendien is klimaat een containerbegrip, moeilijker uit te leggen dan het onrecht van racisme. Maar in Groningen zijn er lokale rappers zoals Nasi-M die op protesten over de gasboringen rappen en ik verwacht ook wel overstromingsnummers uit Zuid-Limburg.”

 
Nasi-M over gasboringen

Duurzaam album

Hein en Wolff merken dat muzikanten het soms moeilijk vinden om zich uit te spreken over klimaat, omdat het afbreukrisico hoog is. Wolff: „Je wordt al snel hypocriet genoemd, omdat het moeilijk is om het goed te doen op dit thema.”

Toen singer/songwriter Roos Blufpand in 2016 haar album duurzaam wilde uitbrengen, moest ze het helemaal zelf uitzoeken. Inmiddels adviseert ze andere bands wat ze kunnen doen: het album uitbrengen in gerecycled papier, op tour veganistisch eten, carpoolen en geen plastic flesjes backstage. Maar hoe zeer het haar ook aan het hart gaat, in haar liedjes komt duurzaamheid niet voor. „Het is niet zo’n sexy onderwerp om heel letterlijk over te schrijven. Het wordt snel belerend of cabaretesk.” Op haar volgende album gaat het lukken, denkt ze.

All Star

Het is niet zo dat Billie Eilish helemaal alleen staat. Klimaatpop bestaat. Hoewel onderwerpen van soms cryptische liedteksten moeilijk zijn te kwantificeren, deed Kendra Pierre Louise in The New York Times een poging via liedtekstendatabase Genius. Ze kwam in 2020 met een lijst van 192 populaire Engelstalige liedjes over klimaatverandering in de afgelopen twintig jaar.

Of dat veel is, valt te bezien, want ook ver daarvoor waren er klimaatliedjes en zelfs echte klimaathits (zie kader).

In de podcastserie How To Save A Planet bekeek Kendra Pierre Louise haar lijst opnieuw met de vraag waar het anthem bleef, het strijdlied voor de beweging. Eilish’ liedje ‘All the Good Girls Go to Hell’ bijvoorbeeld, is te duister voor dat doel en ook lastig mee te zingen. Uiteindelijk vinden de podcastmakers in onverwachte hoek een liedje dat meezingbaar is, met een positieve boodschap én dat al een rol speelt bij klimaatmarsen. De vrolijke nineties rockhit ‘All Star’ van Smash Mouth – met een enorm bereik omdat het op de soundtrack stond van de animatiefilm Shrek – blijkt over klimaat te gaan. De tekst The ice we skate is getting pretty thin is soms te lezen op protestborden.

Wolff, Hein en Blufpand denken dat het een kwestie van tijd is voor er meer klimaathits opduiken. Wolff constateert een ‘boomer-gap’ bij de klimaatmarsen. „Tussen de jaren tachtig en nu heeft de beweging een beetje stilgestaan. Maar de Froukjes en Hang Youths komen eraan.”

Dat merkt hij ook tijdens zijn lessen in duurzaam ondernemerschap aan de Herman Brood Academie waar zijn studenten er volop mee bezig zijn. „Ze zien dat alle problemen van ongelijkheid, racisme, islamfobie en klimaat samenhangen. Overal wordt gestreefd naar winstmaximalisatie waardoor iedereen slechter af is, behalve het grootkapitaal. Daar maken zij kunst over.”