Tim Kliphuis: „We moeten de uitdagingen van onze tijd ook leren doorvoelen. Muziek biedt hier een uitgelezen kans.”

Foto Ronald Knapp

Interview

‘Kunst helpt de crisis te voelen’

Tim Kliphuis Komend weekend gaat Phoenix Reborn in première. Een nieuw tripelconcert van Tim Kliphuis over een duurzame toekomst.

Stel: je zou met een tijdmachine je betachterkleinkinderen kunnen bezoeken. Daar zit je dan omstreeks 2150, een woonkamer in Amsterdam-terp of Amersfoort aan Zee. Aan de andere kant van het vensterglas een wereld die gemiddeld zo’n drie graden warmer is dan nu. Op een zeker moment stellen de nakomelingen de onvermijdelijke vraag: „Wat heb jij eigenlijk gedaan toen duidelijk werd dat het mis ging met het klimaat?”

Violist en componist Tim Kliphuis (1974) houdt zichzelf die gewetensvraag geregeld voor, vertelt hij op een regenachtige ochtend aan zijn Hilversumse keukentafel. Wat hij zou antwoorden? „Ik wil in ieder geval naar waarheid kunnen zeggen dat ik als kunstenaar heb gedaan wat binnen mijn mogelijkheden lag.”

Sinds anderhalf jaar voegt hij de artistieke daad bij het woord. Tijdens de eerste lockdown schreef hij The Five Elements, een ensemblewerk over onze omgang met de planeet. Het album is inmiddels te beluisteren op Spotify. Zijn nieuwste stuk klinkt komend weekend in de NTR ZaterdagMatinee. Onder leiding van dirigent Lawrence Renes geeft het Radio Filharmonisch Orkest de première van Phoenix Reborn, een tripelconcert met een groene boodschap. Solisten: cellist Ella van Poucke, pianist Michiel Borstlap en Kliphuis zelf op viool.

Drang

Wie een blik werpt op het cv van Tim Kliphuis, vindt in eerste instantie niets dat wijst op vurig muzikaal eco-engagement. Hij studeerde klassiek viool aan het Conservatorium van Amsterdam, specialiseerde zich in gipsy jazz, en toerde met zigeunerlegendes als Fapy Lafertin en het Rosenberg Trio. Met zijn eigen Tim Kliphuis Trio exploreert hij sinds 2005 een breder stijlpalet, reikend van jazz en klassiek tot minimal en folk.

En toch, het lot van de aarde ging hem altijd al aan het hart, zegt Tim Kliphuis. Kwestie van een milieubewuste opvoeding, compleet met zomerkampen als jeugdige ranger van het Wereld Natuur Fonds. Met de coronacrisis („ook een acuut gevolg van hoe we met de aarde omgaan”) groeide de drang om zich uit te spreken. „Temeer omdat ik geloof dat hier voor de kunst een belangrijke rol is weggelegd. Wetenschap en politiek benaderen de problematiek rationeel. Dat is goed, maar we moeten de uitdagingen van onze tijd ook leren doorvoelen. Muziek biedt hier een uitgelezen kans. Zij spreekt recht tot het hart.”

Mijn muziek gaat over ruimte om te reflecteren op onze relatie tot de natuur

Wat Kliphuis, vader van drie kinderen, raakt is de impact die de ecologische crisis heeft op de jongere generatie. Afgelopen najaar trok hij met een filmversie van The Five Elements langs middelbare scholen om te praten over het klimaat. „Dan hoor je twaalf-, dertienjarigen vertellen dat ze er slapeloze nachten van hebben. Dat vind ik verschrikkelijk. Jongeren zijn zich scherp bewust van de urgentie van de problematiek. Maar tegelijkertijd staan ze machteloos, omdat er nauwelijks naar hen wordt geluisterd en de huidige machthebbers weinig daadkracht tonen.”

Vooruitkijken

Aan de basis van dat probleem ligt een tijdskwestie, denkt Klipthuis: „Als we jonge en toekomstige generaties echt serieus willen nemen, dan zullen we verder vooruit moeten leren kijken. Dus niet denken in beleidstermijnen van vier of acht jaar, maar in decennia en eeuwen. Alleen dan kunnen we deze crisis het hoofd bieden.”

In de drie delen van Phoenix Reborn ontvouwt Kliphuis daarom een muzikale blik op de verre toekomst. Vertrekpunt is een geschiedenis in vogelvlucht van onze moderne tijd, geschetst in jazzy ritmes, tetterend koper en stuwend slagwerk. „Een soort industriële stadsmuziek”, volgens de componist.

Na een zinderende climax volgt een ingetogen solo voor de cello van Ella van Poucke. „In zekere zin klinkt hier de verstilling die we allemaal hebben ervaren tijdens de lockdowns”, licht Kliphuis toe. „Het is muziek die gaat over ruimte – ruimte om te reflecteren op onze relatie tot de natuur.”

Tot slot een energieke finale, waarvoor Kliphuis inspiratie zocht in folkmuziek. „Ik heb een positieve, aardse muziek willen schrijven. Terug naar de wortels. Ze verklankt een duurzame toekomst, waarin een herboren mensheid heeft geleerd om in harmonie met de aarde te leven.”

Opmerkelijk: in het narratief dat Kliphuis schetst, is een nogal centrale rol weggelegd voor de mens. Maar vraagt ecologisch bewustzijn niet juist om een minder antropocentrisch perspectief?

Kliphuis: „Klopt, maar wie stelt die mens dan minder centraal? Die mentaliteitsverandering is uiteindelijk toch aan de mens zelf. Niemand anders gaat dat voor ons doen. Ja, op een gegeven moment de aarde, maar dat is een scenario dat ik nou juist zou willen voorkomen.”

NTR ZaterdagMatinee: ‘Phoenix Reborn’, 9 okt 14.15 uur, Concertgebouw, Amsterdam. Met Tim Kliphuis (viool), Ella van Poucke (cello), Michiel Borstlap (piano) en het Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Lawrence Renes. Radio: radio4.nl