Is de CEO van Shell een klootzak?

Theater De klimaatcrisis is een groot thema in het theater. Zelfs Tsjechovs ‘Oom Wanja’ werd een (speels) klimaatmanifest. Met ‘De zaak Shell’, dat milieuvervuiling beziet vanuit meerdere perspectieven, als ultieme verbeelding van de problematiek.

Jaap Spijkers als CEO van Shell in ‘De zaak Shell’. Spijkers won met zijn spel de Arlecchino voor beste bijrol.
Jaap Spijkers als CEO van Shell in ‘De zaak Shell’. Spijkers won met zijn spel de Arlecchino voor beste bijrol. Foto Karin Jonkers

Wat zou de aarde zelf zeggen als ze een reactie moest geven op de door mensen ontketende klimaatcrisis? Een goede vraag, vonden de leden van performancecollectief Club Gewalt. In hun tegendraadse klimaatmusical Antropoceen, de musical geven ze het woord aan Gaia (de oermoeder, Aarde, uit de Griekse mythologie). In een kwartier durend lied zingt Gaia (Suzanne Kipping) over wie ze is en wat ze is geworden: van een oceaan van lava, sneeuwbalaarde, plek met meercellig leven en meerdere massa-extincties tot „ruimte voor zoogdieren, 66 miljoen jaar geleden”. Met knipoog: „Feels like yesterday.” Pas 300.000 jaar geleden kwam de mens het pleistoceen binnengewandeld. Opnieuw relativerend: „Ik zou het zo kunnen vergeten.”

Die uiterste nuancering van de klimaatcrisis biedt een fris perspectief, al is relativering niet per se wat Club Gewalt beoogt met Antropoceen. Daarvoor lijdt deze groep millennials te veel aan klimaatdepressie, zeiden de leden in NRC. Maar het is wel een prettig alternatieve, fantasierijke manier om theater over de klimaatcrisis te maken.

Om de doem gestalte te geven zijn ook de oceaan, een vulkaan en een hele rits dieren in Antropoceen gepersonifieerd. De oceaan vraagt zich af of ze de mens nog had kunnen omscholen, „tot één van ons, hem leren denken als water, meedeinen op mijn golfstroom”. Een kwal heft uiteindelijk het glas op het „afscheidsfeest” van de mens. Die mens spartelt nog tegen, maar in deze dystopie delft hij bij voorbaat het onderspit. De toeschouwer moet voor zichzelf beslissen of hij die uitkomst beschouwt als een oproep of als een gegeven.

Tsjechoviaanse klimaatcrisis

De voorstelling van Club Gewalt, die in augustus in première ging, sluit aan bij een jarenlange reeks theatervoorstellingen over de klimaatcrisis. Zelfs Oom Wanja van Tsjechov draaide in de regie van Liliane Brakema bij het Noord Nederlands Toneel niet om menselijke emoties, maar om het klimaat, want het is de aarde die ten onder gaat. Dat toonde Brakema vorig jaar zeer beeldend, met een lekkend dak.

Aanvankelijk wijst het gedruppel op een huis in verval, een zeer tsjechoviaans symbool van aftakeling. Tot halverwege de voorstelling de sluizen opengaan en het water in stromen naar beneden valt. Dat blijft het doen, terwijl de personages doorspelen en stuntelen met emmertjes. Meer dan woorden evoceerde dit watergeklater de klimaatcrisis.

De ‘bekroning’, in zekere zin, van al dat klimaattheater was de Regieprijs (in feite ‘beste voorstelling van de afgelopen twee seizoenen’) vorige maand voor De Zaak Shell van Anoek Nuyens en Rebekka de Wit. Uitgangspunt van die voorstelling is de rechtszaak van Milieudefensie en andere ngo’s tegen Shell met als eis dat Shell zich inspant om verdere klimaatschade te beperken.

In die rechtszaak is de multinational inmiddels veroordeeld. Shell moet de uitstoot van broeikasgassen voor 2030 met 45 procent terugbrengen ten opzichte van 2019.

Toekomstige generatie

Nuyens en De Wit laten zes personages aan het woord, met elk een eigen perspectief op de zaak (van ‘de consument’ en ‘beleidsmaker’ tot en met ‘de toekomstige generatie’) en een duidelijke rol voor de hypocrisie van allen. Maar eerst openbaren de twee makers dat Shell zich al twintig jaar voorbereidt op een aanklacht. Dat is het werk van een ‘scenario-afdeling’, die al in 1998 een rechtszaak voorspelt, aangespannen door ‘jonge mensen’, omdat Shell de klimaatcrisis waar de wetenschap voor waarschuwt negeert.

De eerste spreker in De Zaak Shell is een CEO van Shell (Jaap Spijkers), die zijn pleidooi opent met zeggen dat hij aanvaardt dat het publiek hem „een klootzak” vindt: „Maar gaat u daarvan minder vlees eten, minder vliegen, minder tanken?” Hij wijst er fijntjes op dat Shell wordt uitgenodigd om te komen boren door overheden en dat hij gebonden is aan de wensen van aandeelhouders, „voor het grootste deel uw pensioenfondsen, die ervoor zorgen dat u er straks warmpjes bij zit”.

Over wat ze beoogt met de voorstelling zei Nuyens in NRC dat ze haar publiek sociaal en politiek bewust wil maken. „Je hoort wel eens dat theater ontwapenend kan zijn, maar ik beoog precies het tegenovergestelde: ik wil mijn publiek bewapenen. In De zaak Shell doen we dat door het publiek te laten zien dat de klimaatcrisis eigenlijk een verantwoordelijkheidscrisis is waarin alle hoofdrolspelers naar elkaar wijzen.”

Dat lukt, want als bezoeker ga je met een hoofd vol informatie en nieuwe vragen naar buiten. De zes pleidooien maken helder hoe complex de situatie is en hoe ingewikkeld de vraag wie waarvoor verantwoordelijk is. Die meerduidigheid maakt De zaak Shell tot de ultieme klimaattheatervoorstelling.

Grootste rechtszaak

Ook Firma Mes uit Den Haag liet zich inspireren door een rechtszaak: die van 21 Amerikaanse jongeren die de Amerikaanse staat dagen over het klimaatbeleid. In The Biggest Lawsuit on the Planet richten ze zich op tiener Jayden Foytlin. Door haar verhaal te vertellen leggen de makers bloot dat de strijd voor het klimaat niet vanzelfsprekend is. Het meisje werd de vijand van de buren, vertelde Linda Mans van Firma MES in NRC. „Er werd een steen door de ruit gegooid en hun kat is vermoord. Ouders van vriendinnen zeggen hun dochters dat ze niet met Jayden mogen spelen, dus ze is onder meer haar beste vriendin kwijtgeraakt.” Bovendien kwam ze tegenover haar vader te staan, die in de olie-industrie werkte. Haar moeder koos haar kant. „Haar ouders zijn nu gescheiden.”

Klimaattheater wekt ook andere vormen van creativiteit op bij makers. Want wat doe je met het verwijt dat je zelf vervuilend bezig bent? Het antwoord van de acteurs van De Warme Winkel was op de fiets op tournee gaan om hun voorstelling Afscheidstournee te spelen. Hun gefilmde tocht werd vertoond tijdens de voorstelling. Ascese was hun antwoord op de klimaatcrisis. Ook de thermostaat moest laag in de theaters. Als het koud werd, moest het publiek zijn jas maar aanhouden.

Is de klimaatcrisis een blijvende inspiratiebron voor theatermakers of raken de invalshoeken gaandeweg uitgeput? Choreograaf Nicole Beutler denkt van niet. Ze kondigde aan vier jaar lang al haar projecten aan het onderwerp te wijden. „Dit is een universele kwestie”, zei ze in NRC. „Het betreft grote en kleine keuzen. De manier waarop we produceren, met dieren omgaan, reizen, consumeren, solidariteit. Als maker zie ik oneindige mogelijkheden.”