Het project ‘Made-up past’(2020) van Raimo Saarinen

Foto Sonja Hyytiäinen

‘Als een kunstenaar natuur maakt, ben je dan kunstenaar of tuinman?’

Interview | Raimo Saarinen, ecologisch kunstenaar De Fin Raimo Saarinen ontwerpt gemankeerde utopia’s, kleine ecologische systemen. Elke keer piept er een mislukking doorheen: een plastic fles of gemartelde bloem.

Volgende zomer zal er een nieuw eiland verschijnen voor de Finse westkust. Niet voor militaire doeleinden of als aanlegplek voor een zeilbootje, maar als ecologisch kunstwerk. De Finse kunstenaar Raimo Saarinen (1984) kreeg van het Lönnström kunstmuseum de vraag of hij bij het plaatsje Rauma zijn drijvende eiland wil bouwen. Het kostte enige moeite om toestemming te krijgen, maar het is gelukt. Kosten: 100.000 euro. Daar kan je ook een privé-eilandje van kopen in Griekenland, of langs de Schotse kust. Dus waarom dit kunsteiland van slechts 25 vierkante meter, waar de mens zelf niet op kan staan of aanleggen?

Raimo Saarinen Foto Sonja Hyytiainen

Het eiland wordt gebouwd op pontons, waar rotsformaties op gebouwd zullen worden, aangevuld met aarde, zodat er planten en bomen op kunnen groeien. „Het moet zo’n vijftig jaar meegaan”, vertelt Saarinen in een zoomgesprek. Bedachtzaam pratend zit hij voor een kale muur en vertelt hij meer over zijn project. „Hopelijk blijft het eiland iets langer drijven, maar vijftig jaar is hoe lang pontons doorgaans meegaan.”

Fris zal het dan in ieder geval niet meer zijn, maar schimmel en mos zijn vaker terug te vinden in Saarinens werk. Het idee achter dit eiland is dat er een nieuwe wereld ontstaat, waar wellicht vogels op afkomen. Tegelijkertijd roept het de vraag op of je niet een ecosysteem verstoort door opeens ergens een eiland neer te kwakken.

Het zijn kwesties waar Saarinen in al zijn werk mee speelt. Zo plaatst hij zijn planten in halfvergaan bouwafval of glazen potten. De toeschouwer ziet hoe exotische planten die niet in Noord-Europa horen zich wortelen in de Finse aarde. Telkens zijn de planten geïsoleerd, afgezonderd van de rest of op plekken waar ze niet direct verwacht worden, zoals in vuilcontainers. Of de planten groeien in smalle glazen potten, zodat ze gedwongen worden afwijkender vormen aan te nemen dan wanneer ze in vrijheid zouden bloeien. Het zijn kleine micro-ecosystemen die hij ‘Skenaario’ noemt. Andere werken krijgen titels als ‘Forgotten Tomorrow’, ‘Between Life and Death’ of ‘Apokalypsen tradgard’ (Tuin van de Apocalyps).

De planten die hij gebruikt, laat hij in zijn eigen atelier en tuin groeien. Waar je in een atelier doorgaans doeken en gebruiksmaterialen ziet, staan bij Saarinen planten in een pot, en hangen er gekleurde lampen boven, opdat ze blijven groeien tijdens de Finse winters. „Klimaatverandering is het hoofdthema in mijn werk, dat is de reden dat ik met planten werk”, duidt hij het materiaal in zijn atelier.

In deze kleine, groene utopia’s breekt elke keer iets in. De ene keer is het een plastic flesje dat het systeem verstoort, de andere keer is het een tulp die gemarteld wordt met kettingen of een opgezette paradijsvogel die parels en andere sieraden krijgt omgehangen. Het zijn voor hem manieren om de natuur te humaniseren.

Foto Sonja Hyytiäinen
‘Garden of the Apocalypse’ (2021) van Raimo Saarinen
Foto Raimo Saarinen
Het project ‘Made-up past’(2020) van Raimo Saarinen, waar planten in vervallen bouwsels en in vuilcontainers staan in een stadsdeel met weinig groen.
Foto’s HAM Helsinki Art Museum

Is het eiland alleen bedoeld als bewustmaking of ook als oplossing voor klimaatverandering vanuit de gedachte: we moeten meer plekken hebben waar de natuur z’n gang kan gaan?

„Of het een oplossing is, weet ik niet. Het begint dan alleen al met de vraag of het überhaupt een goed idee is met zulke materialen te werken. Pontons… Het ene moment denk ik: ik kan dit echt niet maken, die dingen zijn na vijftig jaar in de zee verdwenen. Op andere momenten denk ik: het is oké. We gebruiken zulke materialen op zoveel verschillende en niet duurzame manieren. Waarom zou een kunstenaar ze dan niet mogen gebruiken?

„In ieder geval denk ik niet dat je klimaatproblemen helpt op te lossen door eilanden te bouwen. Het belangrijkste van dit project is dat we meer gaan praten over hoe en waarom we iets bouwen. Hoe willen we dat de dingen die we ontwerpen en bouwen eruitzien? Vinden we iets dat vijftig jaar stand houdt genoeg?”

Zijn zulke vragen stellen genoeg? Je kan als kunstenaar een werk maken om aandacht te vragen voor klimaatverandering, maar hoe vervuilend kun je dan zelf zijn? Je kan een enorm ijsblok laten smelten, zoals Olafur Eliasson deed, maar die blokken kwamen wel uit Groenland.

„Het ligt gecompliceerder dan dat. Ik weet niet of je moet willen dat kunst verantwoording moet afleggen of dat kunst een rol moet hebben in het zoeken van oplossingen. Als je daarvan uitgaat, geef je kunst een doel. Zodra kunst een doel heeft of een taak gaat vervullen waar we wat mee kunnen, wordt kunst onschadelijk. Kunst die onschadelijk is, verliest aan kracht.

„Als kunstenaar kun je verandering van gedachtegoed bewerkstelligen, maar je weet nooit precies hoe je dat kan bereiken – daar moet je ook niet op uit zijn.

‘Garden of the Apocalypse’, (2021) van Raimo SaarinenFoto Sergio Urbina

„Een ding weet ik wel: kunst slaagt er vaak in eerder een stukje van de toekomst te tonen dan we in het dagelijks leven bedenken of zien. En als kunst ook maar een tipje van die sluier oplicht dan heeft het al zin. Dus als je de toekomst van Groenland wilt tonen dan is zo’n smeltend ijsblok effectief, ook al kleven er bezwaren aan.

„Beeldende kunst werkt extra goed om de toekomst te tonen: het visualiseren van wat ons te wachten staat, werkt verreweg het best. Je maakt de mens, en jezelf, klaar voor wat er komen gaat. Ik hoop en geloof dat er een soort positief effect in zit als je iets visualiseert, zoals een smeltend ijsblok.”

Is ‘Made-up past’, waar planten in een vervallen bouwsel staan in een stadsdeel met weinig groen, ook de visualisering van de toekomst? De eenzaamheid van het groen als het ware?

„Die eenzaamheid zag ik er niet in, maar nu je het zegt snap ik wat je bedoelt. In mijn werk gaat het vaak over wat er nog over is na de Apocalyps. Veel van de post-apocalyptische werken gaan vanzelf over eenzaamheid – het draait dan immers over de vraag: wie blijft er over? Dat klinkt depressief, maar er is hoop: een paar mensen zullen het overleven. Maar inderdaad: er zit veel verdriet in, ook in ‘Made-up past’.”

Zit er ook hoop in het werk over de tuin van de Apocalyps?

„Dat gaat er weliswaar over dat de mensen verdwijnen en dat planten het overnemen, maar tegelijkertijd over dat er iets nieuws ontstaat uit wat verdwenen is.”

Dat klinkt toch nog tamelijk depressief.

„Ik heb altijd de hoop dat er iets positiefs in mijn werk zit, want negativisme alleen leidt nergens toe. Dat is ook wat kunst met planten benadrukt: er groeit altijd iets waar het kan, planten en bloemen tonen dat er elke keer weer nieuw leven ontstaat.”

Kan je ook de pijn van een plant verbeelden?

Dat zou je weer niet echt zeggen als je de tulpen met de kettingen eromheen ziet. ‘Martyrs’: dat lijkt het einde van de tulp.

„Ja, dat is alleen maar verdriet.” Saarinen moet lachen, om dan ernstig te vervolgen: „Ik wilde laten zien hoe we met de natuur omgaan en wat het betekent voor de natuur, door de bossen te kappen. Er is nog zo weinig ongerepte natuur over, en dat wilde ik accentueren: het lijden van de plant. Dat je als kijker het lijden mee kan voelen. Met dieren kunnen we dat makkelijker, maar kan je ook de pijn van een plant verbeelden?”

Is de positie van de kunstenaar veranderd door klimaatverandering?

„Ja, dat denk ik wel. De hele kunstwereld is veranderd. Alle artiesten die ik ken, werken nu anders. Ze werken met andere materialen, maar je moet ook je manier van werken aanpassen. Je stelt je de vraag: moet je reizen voor je werk, weegt het gebruik van dit materiaal op tegen wat ik wil laten zien? Dat zijn vragen die je bij steeds meer collega’s hoort terugkomen, en die je ook steeds vaker gesteld worden door de buitenwereld.

„Het is tegelijkertijd breder dan dat: elk mens vraagt zich af of de manier waarop je leeft niet te veel vraagt van de aarde, dat is niet alleen een vraag aan kunstenaars.”

Hoop je ooit een nieuwe bloem te creëren als ultiem kunstwerk en daar dan een eiland vol mee? Dat de natuur door kunstenaars opnieuw tot bloei komt?

„Ik heb ooit over een nieuwe bloem nagedacht, in de zin van genetische manipulatie. Dan kom je echter terug bij de vraag of wat je doet opweegt tegen wat je wilt laten zien. Ik ben bewust een andere kant opgegaan – ik zou een gewas niet genetisch kunnen manipuleren, ik ben er te bang voor. Hoe houd je het levend, en wat is de invloed van die bloem of plant? Gaat die andere, bestaande levende natuur verdrukken?

„Maar het is interessant en wie weet komt er een tijd dat kunstenaars nieuwe soorten creëren. De vraag is dan of je nog een kunstenaar bent of opeens een tuinman bent geworden. Maar wie weet. Misschien ontstaat er opeens een nieuwe soort op het drijvende eiland.”