Recensie

Recensie Beeldende kunst

Glazen ‘helden’ uit koloniale geschiedenis ontploffen in slowmotion

Beeldende kunst Patricia Kaersenhouts nieuwe installatie ‘What a Piece of Work is Man’ in Het HEM in Zaandam is boos, mooi, ontroerend en verontrustend.

What a piece of work is man (2021) van Patricia Kaersenhout in Het HEM.
What a piece of work is man (2021) van Patricia Kaersenhout in Het HEM. Foto C. Eeftinck Schattenkerk

Het zijn de bittere woorden van Hamlet die in de tweehonderd meter lange, benauwde en naar grond ruikende schietbaan in Het HEM bij Zaandam worden gepreveld, uitgespuugd en soms haast smekend worden aangeroepen. What a Piece of Work is Man heet het nieuwste werk van de Nederlandse kunstenaar Patricia Kaersenhout (1966), die de titel ontleende aan Shakespeares beroemde monoloog.

En, om maar meteen met de deur in huis te vallen: wat een werk is dit.

Kaersenhout is allang geen onbekende meer in de kunstwereld. Haar installaties, collages, tekeningen, foto’s en (animatie)films wijzen ons al jaren voordat een term als ‘woke’ bestond, op de blinde vlek in onze nationale en persoonlijke geschiedenis. Kaersenhout richt zich op trans-Atlantische mensenhandel, racisme, seksisme en onrechtvaardigheid in zijn algemeenheid. Ze doet dit voortvarend en met ijzeren discipline. Altijd bevat Kaersenhouts werk kritiek – ze noemt zichzelf niet voor niets activist –, maar die kritiek wordt bijna analytisch voor het voetlicht gebracht. Kijk – dit is hoe jullie het deden, dit is wie jullie vergaten, dit is wie jullie onzichtbaar maakten.

What a piece of work is man (2021) van Patricia Kaersenhout in het HEM.
Foto C. Eeftinck Schattenkerk
What a piece of work is man (2021) van Patricia Kaersenhout in het HEM.
Foto C. Eeftinck Schattenkerk
What a piece of work is man (2021) van Patricia Kaersenhout in Het HEM.
Foto C. Eeftinck Schattenkerk

Het resultaat is encyclopedisch en toch sprookjesachtig – zoals in The Dream of a Thousand Shipwrecks (2009), een vlootschouw op papier over koloniale waanideeën en de verschrikkelijke gevolgen daarvan. Soms ook komt haar werk cerebraal over, zoals haar installatie Guess who is coming to dinner too (2017-2019), waarin ze Judy Chicago’s fameuze The Dinner Party uit 1979 ‘leent’ om vergeten heldinnen van kleur aan tafel te eren.

Lees ook: Vier musea kopen samen werk aan van Patricia Kaersenhout

Symbolische plek

Maar haar nieuwste werk – What a Piece of Work is Man – is onverbloemd emotioneel. ‘Helden’ uit onze koloniale geschiedenis ontploffen op film in slowmotion en keren vervolgens in rewind weer terug naar hun oorspronkelijke staat: drie bustes van glas. De bustes zijn van Nederlandse militaire gezagvoerders van wie er twee in de negentiende eeuw op Midden-Java, op de Molukken en in andere wingewesten gruwelijk huishielden.

Op het Hemterrein bij Zaandam waren tot 2003 de wapenfabrieken van de Nederlandse staat gevestigd. De overblijfselen hiervan zijn er nog, in meer en mindere mate van verval. De schietbaan is de perfecte symbolische plek voor What a Piece of Work is Man. Dit wezen („How Noble in Reason? (…) In Action, how like an Angel? In apprehension, how like a God”) is ongeëvenaard slim in het vernietigen van zijn leefwereld met iedereen daarin. „Man delights me not”, zegt Hamlet. Hier, op de schietbaan, leerden die mannen de meest efficiënte manier van vernietiging toepassen.

Lees ook het interview met Patricia Kaersenhout.

De bustes van glas (één mist zijn hoofd) staan aan het begin van de schietbaan. Langs de flanken van de baan hangen negen monitoren die het ontploffende glas als een schitterende regenbui van diamanten in beeld brengen. Aan het plafond woekeren planten en bloemen – weelderig en kleurrijk, alsof er een tropisch oerwoud onder de aarde groeit. Maar alles is kil en koud en vooral kwetsbaar, want alles is van glas.

What a piece of work is man (2021) van Patricia Kaersenhout in het HEM. Foto C. Eeftinck Schattenkerk

Aan het eind van de schietbaan spatten op de hoofdfilm de drie bustes uit elkaar en keren dan in omgekeerde volgorde terug tot wat ze heel even waren: vereerde helden. De woorden van Shakespeare, de geluidsinstallatie die echoot in de schietbaan, de beeldschone muziek en beelden – ze dringen door tot in je vezels. Deze installatie is boos en mooi, ontroerend en verontrustend. Maar haar grootsheid dankt ze aan het splintertje hoop dat ze biedt. Hoop op een wereld waar scherven weer gelijmd worden en waar teruggedraaid kan worden wat kapot is gemaakt.

Lees ook: Nuttig en kunst zijn geen tegenstelling meer