Recensie

Recensie Theater

Expositie over theater over film is kunstwerk op zichzelf

Tentoonstelling ‘All About Theatre About Film’ gaat over de wisselwerking tussen film en theater in het oeuvre van Ivo van Hove en Jan Versweyveld (ITA).

All About Theatre About Film is een fysieke onderdompeling in het oeuvre van Ivo van Hove en Jan Versweyveld.
All About Theatre About Film is een fysieke onderdompeling in het oeuvre van Ivo van Hove en Jan Versweyveld. Foto Studio Hans Wilschut

‘Waarom een kunstwerk maken als het zo mooi is om erover te dromen?” Met dat citaat van filmmaker Pier Paolo Pasolini wordt de bezoeker van de tentoonstelling All About Theatre About Film naar huis gestuurd. Deze indrukwekkende tentoonstelling gaat over de wisselwerking tussen theater en film in het oeuvre van regisseur Ivo van Hove en zijn vaste scenograaf Jan Versweyveld (beiden verbonden aan Internationaal Theater Amsterdam).

Van Hove en Versweyveld laten zich in hun repertoirekeuze veelvuldig door cinema inspireren. Bovendien toonden ze zich de voorbije decennia ook pioniers als het gaat om het gebruik van (live-)video op toneel. Grote projectieschermen vormen vaak een belangrijk onderdeel van het toneelbeeld en bieden een wezenlijke aanvulling of welkome ontregeling op wat er op de vloer te zien is. Hun multimediale theatertaal mag wereldwijd op enorm succes rekenen; het tweetal opereert vanuit hun thuisbasis in Amsterdam tot aan Broadway in New York.

Zaalbeeld van de expositie ‘All About Theatre About Film’ over het werk van Ivo van Hove en Jan Versweyveld in Eye Filmmuseum, Amsterdam. Foto Studio Hans Wilschut

Reden genoeg voor Eye Filmmuseum om met All About Theatre About Film een uitgebreide expositie over de wisselwerking tussen film en theater in het werk van Van Hove en Versweyveld te tonen, ontworpen door de twee theatermakers zelf.

Lees ook: Ivo van Hove blijft graag een raadsel, ook voor zichzelf

Basis voor de tentoonstelling vormen veertien toneelstukken die het duo tussen 1997 en 2017 maakte op basis van werk van zeven filmmakers. De tentoonstelling is een kunstwerk op zich. Niet alleen bieden opengeslagen aantekeningenboekjes vol onnavolgbare schema’s, registraties van stukken repetitie en maquettes van decorontwerpen een unieke inkijk in de maakprocessen van deze toneelvernieuwers; door de overweldigende zintuiglijkheid is All About Theatre About Film ook een regelrechte onderdompeling in dit bijzondere oeuvre.

Lees ook: Hoe Jan Versweyveld zijn spectaculaire decors maakt: ‘Ik zoek altijd de essentie van een plek’

Beeldtaal

Van Hove vertrekt in zijn werk vanuit de taal, niet vanuit beeld. Hij adapteert dus geen films, maar filmscripts. Daardoor zijn de verschillen in beeldtaal tussen film en theater steeds groot. Registraties en foto’s uit de betreffende films en toneelstukken zijn terugkerende elementen in de expositie, maar Van Hove en Versweyveld gaan veel verder: elke ruimte ademt door onder meer lichtgebruik, muziekscore en inrichting de sfeer van de betreffende enscenering. Van het zachte tapijt en de monochrome gloed van het natriumlicht in de ruimte die draait om de voorstelling India Song (1999, naar de film van Duras) tot aan de enorme vrachtwagenmotor uit Obsession (2017, Visconti) die, net als in de theater-enscenering, in de dreigend duister ingerichte ruimte aan het plafond hangt.

Van Hove en Versweyveld zoeken de contrasten op: op de chaos die spreekt uit de ruimte rondom Scènes uit een huwelijk (2005, Bergman) – een prikkelrijke kamer waarin op oude televisies verweerde theaterregistraties van de voorstelling te zien zijn – volgt later het serene tweeluik Na de repetitie/Persona (2012, Bergman) – waar filmfragmenten uit de voorstelling reflecteren in een bassin van stilstaand water. Daarnaast staat een sculptuur van Berlinde De Bruyckere: een getormenteerd naakt lichaam, prachtig en verontrustend tegelijk. Net als in hun betere theaterwerk bieden Van Hove en Versweyveld handvatten waarop je zelf mag associëren, ze vuren tekens op de toeschouwer af die verwarren in hun schoonheid.

Zaalbeeld van de expositie ‘All About Theatre About Film’ over het werk van Ivo van Hove en Jan Versweyveld in Eye Filmmuseum, Amsterdam. Foto Studio Hans Wilschut

Dat geldt ook zeker voor de vrijwel volledig gestripte ruimte met in het midden een groot canvas, met daarop vegen blauwe verf en iets wat aan uitwerpselen doet denken. Op een scherm zie je hoe dat in de voorstelling Kreten en gefluister (2009, Bergman) tot stand kwam: de doodstrijd van hoofdpersonage Agnes (gespeeld door Chris Nietveld) wordt geïllustreerd door een indringende, twintig minuten durende live-bodypaintscène.

Na de film uit 1972 en de voorstelling uit 2009, vertellen nu de dikke klodders verf op het canvas dit verhaal. All About Theatre About Film voelt echt als een theatrale beleving, waar je als bezoeker in figureert.