Jean-Jacques Rousseau: ‘Een kind dat in vrijheid opgroeit, zou men steeds in het oog moeten houden’

Levenslessen Dit heeft Daan Roovers geleerd van Jean-Jacques Rousseau over opvoeden

Beeldbewerking NRC

‘Ik ken weinig denkers die onze tijd zó goed hebben begrepen als Rousseau. Hij ageerde tegen boekenwijsheid, tegen vervreemding. Hij is een icoon uit de tijd van de Verlichting. Tegelijkertijd was hij de scherpste criticus van de rede. Hij zag de nadelen en gevaren van louter abstract denken. Verstand én gevoel – dat is Rousseau. De Verlichting en de Romantiek in één persoon verenigd.

„Een paar jaar geleden heb ik zijn boek Emile, over opvoeding, herlezen, in de jaren dat mijn kinderen klein waren. Ik herinnerde me de strekking wel zo’n beetje: dat kinderen zich in de natuur, op een natuurlijke wijze moeten kunnen ontwikkelen. Ik woon in de stad, ik verwachtte niet dat het me veel zou zeggen over mijn eigen taak als opvoeder, op deze plek, nu.

„Maar mijn nieuwe kennismaking met Rousseau verraste me. Ik ben beter gaan begrijpen wat hij bedoelde met het begrip vrijheid. Kinderen moeten in vrijheid kunnen opgroeien, hun eigen weg zoeken, hun eigen keuzes maken – ja, natuurlijk. Maar dit betekent niet dat je hen zomaar aan hun lot kunt overlaten.

„Kinderen, althans de mijne, denken dat vrijheid betekent dat je hen met rust laat. Rousseau betoogt het tegenovergestelde. Als je een kind z’n vrijheid gunt, moet je juist bij ze in de buurt blijven! Zoals in Emile: de jongen loopt voorop, de leraar loopt er een flink aantal meters achteraan, maar verliest hem nooit uit het oog.

‘De belangrijkste les van Rousseau is dat opvoeding niet draait om nut of ‘efficiency’, maar om tijd verkwisten. Dat zou ons, ouders, gerust moeten stellen. In plaats van hen vol te stoppen met kennis, of gehaast van het ene clubje (sport!) naar het andere (musicalles!) te slepen, doe je er beter aan gewoon veel tijd met je kinderen door te brengen. Ze moeten veilig zijn, en een beetje uitgedaagd worden, dan worden ze vanzelf groot. Dat is een bevrijdende gedachte, vind ik. Urenlang kaarten, wat mijn zoons graag met mij doen, lijkt pure tijdverspilling. En precies daarom is het zo zinvol.

„Trouwens, ik kwam in Emile nog een citaat tegen dat mij trof: ‘De leraar zal zijn leerling nooit opsluiten in een lokaal met machines, die zijn voor het kind zo fascinerend dat ze alle aandacht opeisen.’ En dan had Emile nog niet eens een smartphone of een iPad, kun je nagaan… Bezorgdheid over een verwrongen wereldbeeld en verlies van concentratie door eindeloos schermgebruik is terecht, vind ik. Kinderen die de héle dag op hun schermpjes zitten te staren: het is jammer dat Rousseau niet meer leeft en daarop in een talkshow commentaar kan geven.”