Door zijn losbandige gedrag raakten Charlie Chaplins geluidsfilms een beetje vergeten, en dat is niet terecht

Achtergrond | Chaplin Tien gerestaureerde films van Charlie Chaplin komen opnieuw in de bioscoop. Daaronder bevinden zich beroemde zwijgende films, maar ook geluidsfilms die niet altijd op waarde zijn geschat.

Chaplin met Claire Bloom in ‘Limelight’ (1952).
Chaplin met Claire Bloom in ‘Limelight’ (1952). Foto Bubbles Inc. / Roy Export SAS

‘Chaplin changes! Can you?” was de slogan van de publiciteitscampagne voor Monsieur Verdoux (1947), de eerste naoorlogse film van de geliefde komiek Charlie Chaplin. Het was de eerste film waarin hij niet de zwerver speelde die hem wereldberoemd maakte: de naïef-optimistische figuur met bolhoed, slobberbroek, wandelstok en te grote schoenen.

Maar de slogan zou ook van toepassing kunnen zijn op de tanende reputatie van de naoorlogse Chaplin. Hij was zelfs een van de meest gehate personen van Amerika geworden. De problemen begonnen in de Tweede Wereldoorlog, toen Chaplins opmerkingen over de Russen als ‘kameraden’ het sluimerende wantrouwen bevestigden van rechts Amerika dat hij een linkse radicaal zou zijn. Dat de in de Verenigde Staten gevestigde Engelsman Chaplin nooit Amerikaans staatsburger werd en verwikkeld was in een rechtszaak om de erkenning van het vaderschap van het kind van een 22-jarige actrice, Joan Barry, gooide nog eens olie op het vuur. Die rechtszaak bekrachtigde zijn reputatie als losbandige man die op erg jonge vrouwen viel. Toen hij in 1943 trouwde met Oona O’Neill was zij 18, hij 54.

Chaplin als seriemoordenaar in ‘Monsieur Verdoux’ (1947).

Foto Bubbles Inc. / Roy Export SAS

Door al deze kwesties raakten Chaplins naoorlogse films een beetje ondergesneeuwd. Ze zijn een stuk minder bekend dan zijn eerdere werk. Ze verdienen het om herontdekt te worden; het uitbrengen van tien van zijn films in gerestaureerde kopieën biedt die kans.

Monsieur Verdoux is een zwarte komedie over seriemoordenaar Henri Verdoux. Chaplin baseerde de film op de bestaande Franse seriemoordenaar Henri Landru, die zeker elf mensen vermoordde: tien vrouwen en de zoon van een van hen.

In Chaplins film begint Verdoux te moorden als hij ten tijde van de crisis van de jaren twintig na 35 jaar zijn baan als bankklerk verliest en zijn gehandicapte vrouw en zoontje uit de armoede moet zien te houden.

In toon is Monsieur Verdoux radicaal anders dan wat Chaplin ervoor maakte, al zie je in enkele scènes nog een schim van zijn oude persona als de zwerver terug. Als Verdoux eindelijk is gepakt legt hij bij zijn berechting uit dat hij moord ziet als een zakelijke transactie die in feite weinig verschilt van de massamoorden op industriële schaal van de Eerste Wereldoorlog en de Spaanse Burgeroorlog. De in 1947 uitgebrachte film verwees ook impliciet naar de net beëindigde Tweede Wereldoorlog. Verdoux: „Dat ik een massamoordenaar zou zijn, moedigt de wereld dit niet aan? Bouwt men geen wapens om massa’s mee te vernietigen? Worden er geen vrouwen opgeblazen en kleine kinderen? En wordt dat niet wetenschappelijk gedaan? Daarbij vergeleken ben ik een amateur.

Tot Chaplins verdriet flopte Monsieur Verdoux. Hij beschouwde die zelf als zijn beste film tot dan toe maar de rechtse pers vond hem ‘anti-Amerikaans’. Door conservatieve organisaties werd zelfs opgeroepen tot een boycot.

Heksenjacht

In de jaren erna volgden de hoogtijdagen van McCarthy’s heksenjacht op het vermeende communistische gevaar. Chaplin lag onder vuur als een man met zeer suspecte communistische sympathieën. FBI-directeur J. Edgar Hoover trok zelfs zijn verblijfsvergunning in toen Chaplin ter promotie van zijn film Limelight in Londen was, waarna Chaplin zich voorgoed in Zwitserland vestigde met Oona en hun (uiteindelijk) acht kinderen.

Limelight (1952) is met zijn talrijke autobiografische elementen een zeer interessante film. Hij handelt over een oude Londense music-hall-komiek, Calvero, wiens glorietijd ver achter hem ligt. Nadat hij de zelfmoordpoging van een jonge, gedesillusioneerde ballerina heeft verijdeld, neemt hij haar onder zijn hoede. Terwijl haar carrière vleugels krijgt, hoopt hij vergeefs op een comeback. Calvero is net zo door zijn publiek in de steek gelaten als Chaplin zelf. Calvero’s alcoholisme spiegelt dat van Chaplins vader. De jonge danseres Thereza (Claire Bloom) kreeg trekjes mee van Chaplins moeder en zijn eerste grote liefde Hetty Kelly. Limelight is gesitueerd in het Victoriaanse Londen van Chaplins armoedige jeugd. Zijn zoon Sydney speelt een belangrijke bijrol en zijn drie jongste kinderen (van Oona) duiken op in de openingsscène.

Limelight is geen perfecte film, hij sleept en is te lang. Maar bij vlagen is Limelight heel sterk, vooral in de ontroerende finale en in een optreden van Chaplin met zijn oude rivaal Buster Keaton.

Chaplin met Joan Ingram (links) en Dawn Addams in ‘A King in New York’ (1957).

Foto Bubbles Inc. / Roy Export SAS

Chaplins laatste film A King in New York (1957) is intrigerend. Hij gaat over een monarch uit een fictief Europees land die naar New York vlucht nadat zijn paleis is bestormd door revolutionairen. Eenmaal in de VS komt hij in aanraking met nieuwe fenomenen als rock-’n-roll, widescreen-films en reclame. Vooral de vulgariteit en geldzucht van de reclamewereld moeten het ontgelden. Chaplins bitterheid over het land waar hij veertig jaar leefde spreekt uit de subplot waarin koning Shahdov een tienjarige marxist ontmoet (gespeeld door Chaplins zoontje Michael) wiens ouders zijn opgepakt om hun radicale ideeën. Ze moeten voor een commissie verschijnen waarin de contouren van de House Committee on Un-American Activies (HUAC) te herkennen zijn.

De boodschap van A King in New York is zonneklaar: de voormalig ‘alien communist’, zoals hij in de FBI-dossiers stond, rekende voorgoed af met zijn voormalig vaderland. Andersom ook: A King in New York werd in Amerika pas voor het eerst in 1973 vertoond.

Wegens het 100-jarig bestaan van The Kid worden volgende week tien Chaplin-films opnieuw uitgebracht in gerestaureerde versies: vijf uit zijn zwijgende periode en vijf geluidsfilms. The Kid is deze week al te zien in 25 bioscopen.