Zes Balkanlanden willen in de EU, maar die is terughoudend

Uitbreiding EU Zes Balkanlanden willen nu eindelijk lid worden van de EU, maar die is niet gehaast – zelfs terughoudend, vanwege de vele crises.

Ursula von der Leyen, Europese Commissie-voorzitter, en Edi Rama, premier van Albanië, in Tirana, 28 september. Voorafgaand aan de Balkantop bezocht Von der Leyen vorige week in drie dagen de zes landen van de Westelijke Balkan.
Ursula von der Leyen, Europese Commissie-voorzitter, en Edi Rama, premier van Albanië, in Tirana, 28 september. Voorafgaand aan de Balkantop bezocht Von der Leyen vorige week in drie dagen de zes landen van de Westelijke Balkan. Foto Franc Zhurda, AP

Edi Rama, de premier van Albanië, vergelijkt de Europese Unie met een onwillige verloofde. „Al jaren zegt de EU tegen ons: we zullen ooit trouwen, maar ik wil niet met je praten en je mag ook niet met anderen praten.”

Later in het gesprek vergelijkt de premier zijn land en buurland Noord-Macedonië met Vladimir en Estragon, de vergeefs wachtende hoofdpersonen uit Becketts toneelstuk Wachten op Godot. En: „Als Mark Rutte zijn memoires schrijft, beginnen de gesprekken tussen Albanië en de EU over toetreding.”

Ramas frustratie is begrijpelijk. Albanië zit al twaalf jaar in de wachtkamer van Brussel, en een stap richting de vurig gewenste toetreding tot de EU lijkt ver weg. Waren het tot begin vorig jaar Nederland en Frankrijk die onderhandelingen blokkeerden, nu is het Bulgarije – EU-lid sinds 2007 – dat zich om cultureel-historische redenen verzet tegen gesprekken. Bulgarije eist onder meer dat Noord-Macedonië erkent dat zijn taal Bulgaarse wortels heeft. Omdat de toetredingsgesprekken met Albanië en Noord-Macedonië gekoppeld zijn, sluit de Bulgaarse blokkade voortgang voor beide landen uit.

Lees ook deze reportage over Afghaanse vluchtelingen in Albanië

De regeringsleiders van de zes Westelijke Balkanlanden – Albanië, Bosnië en Herzegovina, Kosovo, Montenegro, Noord-Macedonië en Servië – spreken woensdag met EU-regeringsleiders in een Sloveens kasteel. Vooraf was de verwachting dat de Europese belofte uit 2003, een zekere toekomst binnen de EU voor de landen, zou worden herbevestigd. Recent werd duidelijk dat de slotverklaring waarschijnlijk voorzichtiger zal zijn, omdat een aantal lidstaten geen toezeggingen wil doen. Natuurlijk, er is ‘EU-perspectief’. Samenwerking, ja graag. Maar lidmaatschap, nou nee.

In antwoord op vragen van de Tweede Kamer ging het demissionaire kabinet dinsdag in op de waarschijnlijke slotverklaring van de Balkantop in Slovenië. „Naar verwachting zal het EU-perspectief van de landen van de Westelijke Balkan worden herbevestigd en het belang van de rechtsstaat, mensenrechten en democratie in de regio benadrukt worden.” En: „Benadrukt zal worden dat de EU veruit de belangrijkste partner is voor de landen van de Westelijke Balkan.”

Straaljagers en grensblokkades

Even begrijpelijk als de frustratie van Edi Rama is de terughoudendheid van de EU. Neem de onderlinge verhoudingen tussen Kosovo en Servië. Hun recente conflict over kentekens, inclusief grensblokkades en straaljagers, kon alleen worden gesust dankzij EU-bemiddeling. De etnische en nationale sentimenten die in de jaren negentig tot de Joegoslavië-oorlogen leidden, zijn niet verdwenen. Stabiliteit is geen kenmerk van de regio.

Kosovo is zelf ook een obstakel: de in 2008 uitgeroepen onafhankelijkheid van Servië wordt door EU-lidstaten Spanje, Slowakije, Roemenië, Griekenland en Cyprus niet erkend.

En dan zijn er de zorgen over corruptie, migratie, georganiseerde misdaad, autoritaire leiders, de kwetsbare rechtsstaat. Hervorming van het juridische systeem weegt zwaarder in de vorig jaar vernieuwde procedure voor uitbreiding van de EU, mede op Nederlands verzoek.

Lees ook deze recensie over een journalistiek boek over de Balkan

Voldoen aan de voorwaarden die Brussel stelt, is geen sinecure, zegt premier Rama in zijn werkkamer in Tirana. „We zijn bezig met de vervanging van rechters waar iets mee is, qua belangenverstrengeling of andere kwesties. Meer dan 60 procent viel af. De grote uitdaging is om nieuwe en capabele rechters aan te stellen. Dat gaat niet zo maar. We zijn nog volop bezig in de operatiekamer, beoordeel ons op de kwaliteit van de operatie. Ik begrijp dat toetreding in dit stadium geen optie is. Maar laat de gesprekken daarover beginnen.”

‘Permanente schemerzone’

Ook in economisch opzicht valt nog veel te hervormen in de regio. Het contrast met het bruto binnenlands product elders in Europa is enorm. Via een Economic and Investment Plan investeert de EU tot 9 miljard euro in de Westelijke Balkan, onder meer gericht op digitalisering, (om)scholing en steun voor het opzetten van kleine ondernemingen. Aan EU-subsidies ontbreekt het niet; er ging al 3,3 miljard euro aan coronasteun naar de zes landen.

Toch, ondanks alle tekortkomingen in de zes landen, zou het een „strategische vergissing” van de EU zijn om de deur gesloten te houden, aldus vier Balkankenners en voormalig EU-buitenlandchef Catherine Ashton in een dinsdag gepubliceerd opiniestuk op nieuwssite Politico.

Lees ook deze reportage over de Chinese snelweg in Montenegro

Het is verklaarbaar dat de Europese animo om voormalig communistische landen de EU binnen te halen (Kroatië was de meest recente in 2013), is afgenomen. Financiële crisis, migratiecrisis, Griekse crisis, de Brexit, allemaal aanslagen op het Europagevoel. De publieke opinie keerde zich in veel landen tegen migratie en economische solidariteit.

Maar, schrijven de vijf auteurs, door de Westelijke Balkan te laten bungelen, nodigt de EU anderen uit in zijn culturele en geografische ruimte, anderen die de EU-waarden niet delen. „De Westelijke Balkan in een permanente schemerzone aan de randen van Europa houden, zou een strategische – en onnodige – nederlaag zijn.”

Zij die pleiten voor integratie van de Balkan in de EU, vrezen de invloed van China, Rusland, Turkije en de Golfstaten. De haven van Dürres wordt volgens Rama de grootste toeristische haven van het Middellandse Zeegebied, met hulp van Dubai. Turkije bouwt waterkrachtcentrales in Albanië, China financiert een peperdure snelweg in Montenegro, Rusland onderhoudt warme banden met Servië. Geopolitiek is het beste argument van de Balkanlanden om ze uit de Brusselse wachtkamer te halen.