Met een elektrisch pulsje verdwijnt zelfs de zwaarste depressie

Neurologie Een hersenelektrode die alleen een elektrisch pulsje geeft als de depressie toeneemt, hielp een jonge vrouw van haar onbehandelbare depressie af.

Onderzoeker Katherine Scangos aan het werk met patiënt Sarah, die leed aan therapieresistente depressie.
Onderzoeker Katherine Scangos aan het werk met patiënt Sarah, die leed aan therapieresistente depressie. Maurice Ramirez

Een onafzienbare kwelling waren de jaren waarin de 36-jarige Sarah elke dag worstelde om haar donkerste gedachten te weerstaan, uur na uur. Antidepressiva, gedragstherapie, elektroshocks - elke mogelijke behandeling had ze geprobeerd, niets hielp tegen de zware depressie die haar al sinds haar kinderjaren teisterde. Maar in juni 2020 plaatste de Amerikaanse neurochirurg Edward Chang een plat apparaatje in haar schedel, en twee elektrodes in haar brein. Dat apparaatje stimuleert niet alleen gericht haar brein op de plek die bij haar de depressie verlicht, maar detecteert ook wannéér die elektrische stimulatie nodig is. Haar depressie is nu een verre nachtmerrie, vertelt ze tijdens een persconferentie van Nature Medicine. Ze is de allereerste proefpersoon in het onderzoek dat maandag verscheen in dat wetenschappelijke tijdschrift.

Diepe hersenstimulatie is een veelbelovende behandeling voor onder meer ernstige epilepsie en de ziekte van Parkinson. Een elektrode in het aangedane hersengebied, gekoppeld aan een onder het sleutelbeen geïmplanteerd apparaatje dat constant stroompulsjes afgeeft, biedt vaak een spectaculaire verbetering van de symptomen.

Dwangstoornissen

Ook tegen psychiatrische aandoeningen zoals ernstige depressie en angst- en dwangstoornissen wordt diepe hersenstimulatie ingezet als alle andere behandelopties niet werken. Maar de resultaten bij een ernstige depressie zijn wisselend. „Dat komt doordat bij elke patiënt weer andere hersencircuits de verschillende symptomen van depressie veroorzaken”, zegt psychiater Katherine Scangos van de universiteit van Californië in San Francisco. Samen met Chang zocht ze daarom naar een manier om de behandeling persoonlijk toe te kunnen snijden.

Scangos en Chang brachten eerst in kaart welke hersencircuits bij Sarah’s depressie een rol speelden. Tien dunne elektroden staken ze in weerszijden van haar brein in vijf hersengebieden waarvan bekend is dat ze betrokken zijn bij het doorleven van emoties. Om beurten stimuleerden ze die en registreerden tien dagen lang wat het effect was op de depressieve symptomen. De prikkeling van een gebied dat het ventrale striatum heet, verhielp de symptomen bij Sarah (die om privacyredenen alleen met haar voornaam in de publiciteit wil) consistent.

Al direct nadat de elektrische stimulatie voor een eerste proef aanging, begon ze hardop voluit te lachen, vertelt ze. Geen neplach, maar voor het eerst in vijf jaar een oprechte, welgemeende lach.

De onderzoekers ontdekten ook dat dit hersengebied in verbinding stond met een ander gebiedje, de amygdala, dat onder meer een rol speelt bij angst. Een bepaalde hersenactiviteit daar voorspelde wanneer de depressieve gevoelens bij Sarah het hevigst waren.

Ernstige epilepsie

Een sensor in haar rechter amygdala registreert nu bij Sarah doorlopend of de hersenactiviteit daar abnormaal wordt. Als dat gebeurt, geeft het apparaatje in haar schedelbot - niet groter dan 3 bij 6 cm - elektrische pulsjes af in het ventrale striatum. Het systeem kost veel minder stroom dan de klassieke diepe hersenstimulatie met aanhoudende pulsjes. De batterij kan met de instellingen die Sarah heeft zeker tien jaar mee. Dankzij de subtiele afstelling heeft ze geen last van bijwerkingen. Het apparaatje met de sensor en de elektrode, het RNS System van fabrikant NeuroPace, is in de Verenigde Staten goedgekeurd voor de behandeling van ernstige epilepsie. De Amerikanen bouwden het voor hun experimentele behandeling om voor gebruik bij depressie - het is daarvoor nog niet op de markt.

Met het vaste implantaat erin kon Sarah stap voor stap weer een leven opbouwen dat de moeite waard is. Binnen een paar weken verdwenen haar suïcidale gedachten. „Daarna veranderde mijn blik op de wereld langzaam. De depressie beheerste mijn hele leven, ik moest alles opnieuw leren: wat ik leuk vind om te doen, en om een eigen mening te hebben. Dingen die ik geleerd had in therapie kon ik nu eindelijk gaan toepassen.”

Stigma

De resultaten zijn pril. Het onderzoek leert de Amerikanen vooral veel over welke circuits betrokken zijn bij depressie, en hoe de verschillende hersengebieden daarin samenhangen en samenwerken. Er is nog veel onderzoek nodig om te leren wat cruciaal is voor de behandeling en wat niet, hoe de depressie-circuits er bij andere patiënten uitzien, en of dit voor een bredere groep patiënten een behandeling zou kunnen worden. Zo is bijvoorbeeld nog niet duidelijk of de hersenactiviteit door de stimulatie verandert in de loop van de tijd - misschien past het brein zich aan en is stimulatie na verloop van tijd bijvoorbeeld niet meer nodig. Chang en zijn collega’s hebben inmiddels nog twee andere patiënten met het systeem uitgerust, en willen er nog negen bij.

Sarah voelt zich door het hele experiment gesterkt. Haar hele leven lang zeggen mensen in haar omgeving al dat ze zichzelf bij elkaar moet pakken, en dat het dan wel over zal gaan. Of ze dragen tips of behandelingen aan. Goedbedoeld, maar dat stigma van depressie is veruit het moeilijkste deel. „Ik heb álles gedaan, en niets daarvan werkte. Het verergerde juist mijn depressie en minderwaardigheidsgevoel. Je voelt je de slechtste patiënt ter wereld.” Deze behandeling maakt duidelijk dat haar zware depressie een hersenaandoening is, die niet zomaar overgaat als je maar hard genoeg probeert. „Niemand zegt tegen iemand met de ziekte van Parkinson ‘kom op, de schouders eronder, dan gaat het wel weer over’.”

Verbijsterd

Haar omgeving had eerder in de gaten dat de stimulatie werkte dan zijzelf. Degene die haar naar huis reed toen het apparaat voor het eerst aan stond, was verbijsterd over wat Sarah zei toen ze de baai van San Francisco zag, en de moerassen eromheen. „Wat prachtig, al die verschillende kleuren, en wat een mooi licht”.

Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoon 0800-0113 of www.113.nl