Hoekstra, Poetin en Blair — welke politieke kopstukken staan er nog meer in de Pandora Papers?

Pandora Papers Honderden gezagsdragers, onder wie 35 zittende regeringsleiders, gebruikten offshoreconstructies om belastingen te ontlopen. De opmerkelijkste onthullingen.

Met bijna twaalf miljoen documenten geldt het als een van de grootste financiële datalekken tot dusverre. Journalistiek onderzoekscollectief ICIJ – waarbij in Nederland Trouw, Het Financieele Dagblad en onderzoeksplatform Investico zijn aangesloten – bekeek gelekte e-mails, inschrijfformulieren en contracten uit belastingparadijzen als de Britse Maagdeneilanden, de Seychellen en Panama.

Lees ook Pandora Papers tonen dat er nog volop belasting wordt ontdoken

De Pandora Papers omvatten onderzoek naar offshoreconstructies gebruikt door zeker 35 wereldleiders, onder wie huidige en voormalige regeringsleiders en staatshoofden.

Latijns-Amerika

Latijns-Amerika is hofleverancier van de doos van Pandora. Van de 35 huidige en voormalige regeringsleiders die opduiken in het zondag gepubliceerde onderzoek, komen er veertien uit deze regio. Drie daarvan staan nu nog aan het hoofd van het landsbestuur: presidenten Guillermo Lasso van Ecuador, Sebastián Piñera van Chili en Luis Abinader van de Dominicaanse Republiek. Ze krijgen in de Pandora Papers gezelschap van elf (vooral rechtse) ex-presidenten, tientallen hoge politici, een centrale bankdirecteur (in Brazilië) en popster Shakira.

De financiële constructie die president Piñera optuigde, behoort tot de meest brisante onthullingen. De Chileense nieuwssites LaBot en Ciper onderzochten hoe de sinds 2010 regerende miljardair-politicus (rijk dankzij bankieren, vastgoed en luchtvaart) afstand deed van de omstreden koper- en ijzerertsmijn Minera Dominga. Piñera, die het einde van zijn tweede en laatste ambtstermijn nadert, was al voor deze laatste onthulling impopulair, nadat hij eind 2019 protesten tegen de grote inkomensongelijkheid hard liet neerslaan.

Piñera verkocht Minera Dominga kort na zijn aantreden aan een jeugdvriend en zakenman, grotendeels via een op de Britse Maagdeneilanden geregistreerd vehikel. De koopsom werd in drie delen opgeknipt, waarbij de laatste tranche pas zou worden uitgekeerd als de mijn niet zou worden stilgelegd. Ondanks pleidooien van milieubeschermers besloot de regering-Piñera hier inderdaad niet toe.

Een andere pikante onthulling is die over de Braziliaanse economieminister Paolo Guedes. Tijdschrift Piauí, deel van de gerenommeerde zakenkrant Folha de São Paulo, schrijft dat Guedes met zijn vrouw en dochter 8 miljoen dollar onderbracht in een zogeheten shelf company op de Britse Maagdeneilanden.

Als leerling van de neoliberale aartsvader Milton Friedman aan de Chicago School of Economics bepleit de 72-jarige Guedes al zijn hele loopbaan lage belastingen, een gedachtegoed dat hij als economisch goeroe van de ultrarechtse populist Jair Bolsonaro sinds bijna drie jaar in de praktijk brengt. Zo hervormde hij het belastingstelsel zo dat rijke Brazilianen minder verantwoording hoeven af te leggen over in het buitenland gestald vermogen.

De Braziliaanse schatkist loopt daardoor veel geld mis. Brazilianen hebben ruim duizend miljard reais (160 miljard euro) in het buitenland geparkeerd, overigens nog meer op de Kaaimaneilanden en in Nederland dan op de Maagdeneilanden. Bij de fiscus wordt hiervan maar 50 miljard reais (8 miljard euro) opgegeven. De centrale bank mag kennis hierover niet delen met de belastingdienst. De vraag is of ze dat zou willen: ook centralebankpresident Roberto Campos Neto heeft offshore-investeringen die hij bij zijn aantreden niet opgaf.

Afrika

Drie huidige Afrikaanse presidenten duiken op in het onderzoek van de Pandora Papers. De opvallendste is de Keniaanse president Uhuru Kenyatta. Zijn moeder, zussen en broer hebben minstens zes offshore ondernemingen en stichtingen opgezet. Die familiebedrijven, die zijn geregistreerd in Panama en de Britse Maagdeneilanden, hebben bankrekeningen en onroerend goed ter waarde van meer dan 25,8 miljoen euro. De bezittingen bevinden zich in het Verenigd Koninkrijk en Hongkong.

Uhuru Kenyatta, president van Kenia Foto Gonzalo Fuentes/AP, File

Kenyatta is afkomstig uit een van de rijkste en machtigste families van Afrika en is in 2017 herkozen. De meeste bedrijven zijn opgericht voordat hij president werd, maar sommige bleven ook daarna nog actief. Zijn vader Jom Kenyatta was tussen 1964 en 1978 de eerste president van Kenia. Hij heeft het familiefortuin opgebouwd dankzij grondtransacties tijdens zijn ambtstermijn. Een paar jaar geleden werd geschat dat de familie zo’n 430 miljoen euro waard was.

Kenyatta zei maandag in een verklaring dat de onthullingen helpen om de „financiële transparantie en openheid te vergroten die we in Kenia en de rest van de wereld nodig hebben”.

Onder de Afrikaanse staatshoofden valt ook president Denis Sassou-Nguesso van Congo-Brazzaville op. Hij blijkt eigenaar te zijn geweest van een bedrijf dat de leiding had over diamantmijnen. Dat was niet eerder bekend. Het bedrijf staat sinds 1998 geregistreerd op de Britse Maagdeneilanden, toen Sassou-Nguesso net voor de tweede keer was gekozen als president.

Europa

Heydar Aliyev, de zoon van de president van Azerbeidzjan, was 11 jaar oud toen hij in 2009 een kantoorpand van 42 miljoen euro kocht in de sjieke Londense wijk Mayfair. Hij deed dat als aandeelhouder van een bedrijf op de Britse Maagdeneilanden. Heydar is genoemd naar zijn grootvader, die Azerbeidzjan dertig jaar leidde. Op papier kochten ook andere familieleden van Ilham Aliyev, president sinds 2003, via fiscaal gunstige omwegen voor honderden miljoenen aan vastgoed in Londen. Eén van die panden werd in 2018 voor 78 miljoen euro verkocht aan de Britse koninklijke familie. Na de onthulling van zondag is maandag meteen een onderzoek naar die deal gestart.

Oost-Europa is goed vertegenwoordigd in de Pandora Papers. Diverse regeringsleiders en staatshoofden maken gebruik van financiële constructies via belastingparadijzen. Twee van hen wonnen verkiezingen met de belofte een einde te maken aan corruptie, fraude en belastingontwijking. Volodomir Zelensky, president van Oekraïne sinds 2019, hevelde een maand voor zijn verkiezing zijn aandeel van 25 procent in een offshorebedrijf over naar een vriend die nu zijn naaste adviseur is. En Andrej Babis, premier van Tsjechië, kocht in 2009 voor 15 miljoen euro een villa aan de Franse Rivièra, via drie buitenlandse firma’s. Journalisten die miljardair Babis vroegen waarom hij die constructie gebruikte, werden bruut opzij geschoven door zijn lijfwachten. Volgens Babis komt de onthulling van „Tsjechische mafia” en niet toevallig vlak voor de verkiezingen van komend weekend.

De Russische president Vladimir Poetin komt alleen via naasten in de documenten voor. Ook hier figureert weer vastgoed: in 2003, kort na de geboorte van haar dochter, verwierf Poetins vermoedelijke maîtresse Svetlana Krivonogikh een huis van 3,4 miljoen euro in Monaco. De voormalige schoonmaakster is tevens mede-eigenaar van een ski-resort in Sotsji.

De enige vermelding in West-Europa, naast Wopke Hoekstra, is voor Tony en Cherie Blair. De Britse oud-premier en zijn vrouw hebben ongeveer 365.000 euro aan vastgoedbelasting ontweken in 2017, toen ze voor 7,6 miljoen euro een kantoorpand in Londen kochten. Ze lieten een bv opzetten om een bedrijf, gevestigd op de Maagdeneilanden, over te nemen waar het pand onder viel. Er is geen bewijs dat de Blairs actief zochten naar een manier om die belasting te ontwijken, noch is hun handelwijze illegaal. Maar de constructie is in tegenspraak met Blairs opvattingen in zijn tijd als Labourleider, toen hij fel tegenstander was van „miljonairs met de juiste accountants die geen belasting betalen”.

Midden-Oosten

Vrijwel alle figuren uit het Midden-Oosten die in de onthullingen voorkomen, vervullen sleutelposities binnen autoritaire regimes. Voorop gaan de Golfstaten, met vijf hoofdrolspelers in de Pandora Papers. De machthebbers van deze kleine maar steenrijke landen proberen hun gas- en olierijkdommen grotendeels te parkeren in het Westen. Om belastingen te ontwijken, maken ze daarbij volop gebruik van anonieme brievenbusondernemingen.

Londen is een favoriete locatie voor zulke investeringen. Zo gebruikte Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani, de Emir van Qatar, een anoniem bedrijf om een van de duurste woningen van de Britse hoofdstad ter waarde van zo’n 95 miljoen euro te kopen. De premier van de Verenigde Arabische Emiraten, Mohammed bin Rashid Al Maktoum, is zelfs één van de grootste grondbezitters in het Verenigd Koninkrijk.

Een andere Arabische hoofdrolspeler in de Pandora Papers is Abdullah II, de koning van Jordanië. Hij heeft een Britse moeder, een Britse militaire opleiding, en een voorkeur voor vastgoed in Londen en de Verenigde Staten. Pronkstuk is een villa op een klif in het Californische Malibu, met uitzicht over de Grote Oceaan. Kosten: 28,8 miljoen euro.

Ook Libanese politici maken bepaald geen goede beurt. Het land staat economisch aan de afgrond en de pas aangetreden regering van Najib Mikati probeert internationale noodfondsen binnen te slepen. Maar terwijl 78 procent van de Libanese bevolking onder de armoedegrens leeft en hongersnood nadert, blijkt dat Mikati zelf voor 8,6 miljoen euro aan vastgoed in Monaco opkocht via een bedrijf in Panama waarvan hij de eigenaar is.

Met medewerking van Annemarie Kas