Pandora Papers tonen dat er nog volop belasting wordt ontdoken

Pandora Papers Wat is het verschil tussen belasting ontduiken en ontwijken? Wat zijn belastingparadijzen? En drie andere vragen naar aanleiding van de onthullingen in de Pandora Papers.

Wolkenkrabbers in Panama City. In 2016 kwamen de Panama Papers uit, waarbij een grote hoeveelheid financiële informatie op straat kwam te liggen.

Wolkenkrabbers in Panama City. In 2016 kwamen de Panama Papers uit, waarbij een grote hoeveelheid financiële informatie op straat kwam te liggen.

Foto Reuters/Aris Martinez

De Pandora Papers vormen een enorme hoeveelheid data, gelekt aan onderzoeksconsortium International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) in Washington. Het gaat om informatie afkomstig van veertien juridisch dienstverleners gevestigd in belastingparadijzen als de Britse Maagdeneilanden, Panama, Cyprus en de Seychellen, die zich bezighouden met onder meer het oprichten van brievenbusfirma’s en offshore-vennootschappen.

Wie of wat verantwoordelijk is voor het lekken van de data, is niet bekend of bekend gemaakt.

In totaal bestaan de Pandora Papers uit bijna 12 miljoen documenten, zoals ruim 4 miljoen pdf’s, 1,8 miljoen Word-documenten, 1,2 miljoen e-mails en bijna 500.000 spreadsheets. De informatie stamt uit de periode 1994-2020.

De afgelopen twee jaar zijn deze documenten uitgeplozen door 600 journalisten die werken bij de 150 media-organisaties die onderdeel zijn van het ICIJ. In Nederland gaat het om dagbladen Trouw en Het Financieele Dagblad en onderzoeksplatform Investico. Het ICIJ spreekt van „het grootste onderzoek in de geschiedenis van de journalistiek”. Afgelopen weekend kwamen de eerste publicaties naar buiten.

Omdat het om zo’n grote hoeveelheid data gaat, is er een veelvoud aan nieuwsverhalen gepubliceerd. Zo kwamen er volgens het ICIJ onder meer namen van 336 politici en 130 miljardairs bovendrijven.

1 Welke grootschalige lekken hebben we eerder gehad?

De geheimzinnige wereld van offshoreconstructies en brievenbusfirma’s is de afgelopen jaren (iets) inzichtelijker geworden door een serie aan grote datalekken die belastingontwijking- en ontduiking aan het licht brachten.

In 2013 kwam consortium ICIJ met de Offshore Leaks, over belastingroutes via de Bahama’s. Daarna volgden Lux Leaks (2014), over Luxemburgse belastingovereenkomsten met grote bedrijven en Swiss Leaks (2015), over belastingfraude via de Zwitserse tak van bank HSBC.

Heel bekend zijn de daarop volgende Panama Papers uit 2016, waarbij een grote hoeveelheid informatie van zakelijk dienstverlener Mossack Fonseca op straat kwam te liggen. Tot de klandizie behoorden onder meer de entourage van de Russische president Vladimir Poetin, de IJslandse premier Sigmundur Davíð Gunnlaugsson die na de onthulling opstapte, en verschillende beroemdheden zoals voetballer Lionel Messi.

Ook toenmalig commissaris van ABN Amro Bert Meerstadt dook in de Panama Papers op als aandeelhouder van een offshorebedrijf. Na de onthulling nam hij ontslag.

Na de Panama Papers, ook nog gevolgd door de Paradise Papers uit 2017, kwamen belastingparadijzen (nog) steviger op de politieke agenda te staan. De wereldwijde aanpak van belastingontduiking kwam daardoor in een stroomversnelling, stelde OESO-directeur Pascal Saint-Amans in 2017 een interview met het FD, doordat landen als Panama zich genoodzaakt voelden om ook mee te gaan werken aan internationale uitwisselingen van fiscale gegevens.

Maar hiermee, zo bewijzen ook deze Pandora Papers maar weer, is belastingontduiking natuurlijk de wereld nog niet uit.

2 Wat is het verschil tussen belasting ontduiken en ontwijken?

De site van de Nederlandse Belastingdienst laat er geen onduidelijkheid over bestaan. ‘Belastingontduiking’ is illegaal, omdat inkomens, winsten of vermogens worden verzwegen. Over ‘belastingontwijking’ laat de Nederlandse fiscus zich genuanceerder uit. Want bij die variant komen belastingplichtigen hun verplichtingen wel na, maar maken zij gebruik van verschillen in nationale regelgeving, waardoor belasting ontweken kan worden.

Formeel mag belastingontwijking dan niet illegaal zijn, maar – schrijft de Belastingdienst op zijn site – „het kunstmatig verschuiven” van winsten is een vorm van ontwijking die nu „nationaal en internationaal wordt aangepakt”. Hetzelfde geldt voor „het uithollen van de belastinggrondslag”, waarbij bijvoorbeeld het vermogen van iemand kunstmatig wordt verlaagd. Misschien niet zomaar illegaal, maar in elk geval ongewenst, zo vindt de fiscus.

De scheidslijn tussen legaal en illegaal kan bij ontwijking dun zijn: legale manieren om belasting te ontwijken kunnen immers misbruikt worden. En dan is er sprake van misbruik van recht.

Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) en president-commissaris van ABN Amro Tom de Swaan waren mede-eigenaar van een brievenbusfirma op de Britse Maagdeneilanden en beiden stellen dat zij deze zogeheten offshorebelegging aan de Nederlandse fiscus hebben opgegeven. Van (illegale) ontduiking zou daarmee geen sprake zijn.

Of de in 2009 gedane investeringen wel gepast zijn voor topmensen in de financiële wereld, is geen fiscale maar vooral een morele vraag. Dat het mag, wil nog niet zeggen dat het ook wenselijk is. Dat blijkt ook uit de reactie van bankier De Swaan die direct na de onthulling van zijn belegging afstand deed van de aandelen. In een brief aan de ABN Amro-medewerkers – waaruit het Financieele Dagblad citeert – schrijft De Swaan heel goed te snappen, „dat de constructie vragen oproept in de huidige tijd”. En: „Het valt mij aan te rekenen dat ik het afbreukrisico van deze structuur onvoldoende op mijn netvlies heb gehad.” Maandag deed De Swaan afstand van zijn belang, zo berichtte het FD.

3 Wat zijn belastingparadijzen?

Er is geen vaste definitie, maar in de internationale discussie worden over het algemeen twee criteria gehanteerd, die vaak in elkaar overlopen: geen of zeer lage belastingtarieven, plus een gebrek aan transparantie over fiscale regelingen.

De Britse Maagdeneilanden en ook de Kaaimaneilanden ontbreken zelden in het lijstje van belastingparadijzen. De Britse Maagdeneilanden, die in de belegging van Hoekstra en De Swaan een rol spelen, figureren bijvoorbeeld in de lijst „laagbelastende landen” die Hoekstra’s eigen ministerie hanteert. Maar voor menig sporter zijn bijvoorbeeld ook Monaco en Andorra fiscaal aantrekkelijke plekken.

En Nederland? In 2019 nam het Europees Parlement een motie aan, met als strekking dat Nederland – net als Ierland, Luxemburg, Cyprus en Malta – als een belastingparadijs kan worden betiteld. Overigens loopt Nederland wat betreft belastingtarieven internationaal niet erg uit de pas. Het Centraal Planbureau noemde Nederland eerder een ‘doorsluisland’ naar belastingparadijzen, bijvoorbeeld via rente-en royaltybetalingen die in Nederland pas sinds kort belast worden.

In de Pandora Papers werd informatie gelekt door zakelijke dienstverleners die actief zijn in Anguilla, de Bahama’s, Barbados, Belize, de Britse Maagdeneilanden, Cyprus, Dubai, Panama, de Seychellen, Singapore, Vietnam en Zwitserland. Voor een deel staan die landen ook op de EU-lijst van „niet-coöperatieve” landen op belastinggebied, waar verder onder meer Amerikaans Samoa, Fiji en Vanuatu op staan.

4 Waarom vindt belastingontwijking op zo’n grote schaal plaats?

Voor bedrijven of particulieren die hun geld ergens willen stallen waar de fiscus hun gunstig is gestemd, zijn volop mogelijkheden. Omdat belastingparadijzen met elkaar concurreren om lage tarieven en gunstige voorwaarden én omdat er een hele industrie bestaat aan zakelijke dienstverleners (advocaten, adviseurs, trustkantoren) die particulieren en bedrijven op weg helpen.

Hoewel de omstandigheden in elk van de belastingparadijzen verschillen, halen de betrokken regeringen elk hun voordeel met het aantrekken van buitenlandse (brievenbus-)bedrijven. Weliswaar halen ze niet veel winst- of inkomstenbelasting op, want de tarieven zijn laag of niet bestaand. Maar dat wordt ruimschoots goedgemaakt door het aantal bedrijven dat zich er vestigt en dat betaalt voor administratieve diensten en vergunningen. Op de Kaaimaneilanden (65.000 inwoners) zijn volgens persbureau Reuters 100.000 bedrijven gevestigd.

5 Zijn er internationale pogingen om belastingontduiking tegen te gaan?

Internationale afspraken om belastingontwijking tegen te gaan zijn notoir moeilijk te maken. Belastingheffing raakt de kern van de nationale soevereiniteit. Niemand kan belastingparadijzen dwingen hun praktijken te stoppen. Recent was er weliswaar een politieke doorbraak in pogingen de belastingontwijking door multinationals aan te pakken. 134 landen gaven in juli hun steun aan regels die zijn opgesteld door de OESO, de denktank van industrielanden. Maar deze regels zijn níet voor de rijke particulieren die voorkomen in de Pandora Papers.

Eén van de kernpunten in de OESO-afspraken voor multinationals is de introductie van een mondiaal minimumtarief voor de vennootschapsbelasting van 15 procent. Dit moet het een stuk minder aantrekkelijk maken om geld door te sluizen naar belastingparadijzen. Voor particulieren is zo’n internationaal minimumtarief, in de inkomsten-en vermogensbelasting, vooralsnog niet aan de orde. Het blijft vooralsnog bij afspraken tussen landen over de uitwisseling van informatie over belastingontwijking, die echter volgens critici onvoldoende zijn. Na de financiële crisis werd bij de OESO een ‘Global Forum’ ondergebracht, gericht op „transparantie” en „de uitwisseling van informatie voor belastingdoeleinden”. 163 landen, waaronder ook veel belastingparadijzen, moeten binnen dit netwerk „automatisch” informatie uitwisselen volgens vastgestelde normen. In de praktijk zijn grootschalige lekken via de media, zoals de Pandora Papers, nodig om deze informatie echt aan de oppervlakte te krijgen.

In elk geval levert het de OESO wel gegevens op over de schaal van het gebruik van offshore routes. In 2019 stond zeker tienduizend miljard euro gestald in belastingparadijzen, ofwel ruim 13 procent van het wereldwijde bbp dat jaar. Volgens de actiegroep Tax Justice Network is veel meer nodig om belastingontwijking aan te pakken. Er zou een VN-agentschap moeten worden opgericht om nationale belastinggegevens te verzamelen én te verspreiden. Er zouden publieke registers moeten komen waarin staat welke personen eigenaar zijn van welke bedrijven, stichtingen en beheermaatschappijen.