Opinie

Pandora Papers laten zien: Europese aanpak belastingparadijzen is een wassen neus

Onthullingen Zolang de Europese Unie oogluikend belastingontwijking toestaat zal er weinig veranderen aan belastingparadijzen, schrijft .
De Maltese hoofdstad Valletta. Malta staat, net als Nederland, bekend als Europees belastingparadijs.
De Maltese hoofdstad Valletta. Malta staat, net als Nederland, bekend als Europees belastingparadijs. Foto Tennessee Witney

Met opnieuw een hoogstaand staaltje onderzoeksjournalistiek, ditmaal Pandora Papers genaamd, legt het journalistencollectief ICIJ bloot wat bedoeld was om verborgen te blijven. In een financiële schemerwereld, komen boven- en onderwereld samen: beroemdheden, politici en bankiers verkeren in het gezelschap van maffiabazen en oplichters in het gebruik van diensten om hun financiële belangen te verbergen, belastingen te ontwijken of crimineel geld wit te wassen. Voor Europa en Nederland betekenen de onthullingen een nieuw bewijs van de onmacht om belastingontwijking effectief aan te pakken.

De cijfers liegen er niet om: de Jordaanse koning kocht woningen ter waarde van 100 miljoen dollar; de Azerbeidzjaanse president voor 400 miljoen dollar; de Tsjechische premier Andrej Babis kocht een huis in Cannes met bioscoop en twee zwembaden voor 23 miljoen dollar. Allemaal via brievenbusfirma’s in belastingparadijzen om hun identiteit te verhullen en belasting te ontwijken. Ze gebruiken exotische plaatsen als de Britse Maagdeneilanden en de Seychellen, maar ook South Dakota, Alaska en Cyprus zijn populair. De Cypriotische president Anastasiades heeft zelfs fortuin gemaakt door een advocatenkantoor op te richten dat zich toespitst op de ontduikings- en witwaswensen van rijke Russen. Politici bevinden zich dus zij-aan-zij met bekende criminelen zoals maffiabaas Raffaele Amato en de voortvluchtige oplichter Jho Low. Samen opereren ze in een schemercircuit waar het verschil tussen wat legaal is en niet, uit het zicht verdwijnt. Het opzetten van brievenbusfirma’s is zo verworden tot een activiteit die de boven- en onderwereld met elkaar verbindt.

Spilfunctie Nederland

En dat is een probleem. Want wat zegt het als Wopke Hoekstra, als demissionair minister eindverantwoordelijk voor het tegengaan van belastingontwijking, en Tom de Swaan, de topbankier die ABN Amro na ernstige witwasschandalen zou moeten hervormen, samen in een brievenbusfirma op de Britse Maagdeneilanden investeren? Kunnen zij worden vertrouwd de ernst van het probleem in te zien, en de Nederlandse spilfunctie in internationale belastingontwijking een halt toe te roepen?

Lees ook dit artikel van Paul Tang: Laat vermogende elite niet langer ongemoeid

Het is tijd voor verandering. Na een serie van schandalen zoals LuxLeaks, en de Paradise en Panama Papers nam Europa maatregelen om belastingontwijking tegen te gaan. Ze maakte wetten om belastingconstructies inzichtelijker te maken en stelde een zwarte lijst op van de grootste belastingparadijzen. Maar de Pandora Papers ontmaskeren deze als een doekje voor het bloeden. Op de Europese lijst van belastingparadijzen is amper een belastingparadijs te bekennen. Europese ministers van Financiën durven onder politieke druk bijvoorbeeld de VS niet tegen het licht te houden, en namen genoegen met cosmetische veranderingen in onder andere de Britse Maagdeneilanden en de Kaaimaneilanden om deze landen van de lijst van belastingparadijzen af te houden. Ook zetten de onthullingen de plannen van de Europese ministers van Financiën om vandaag de Seychellen van de lijst te halen in een kwaad daglicht. Dit eilandenrijk kwam prominent voorbij in de Pandora Papers. Vooral voor Hoekstra belooft het een ongemakkelijke vergadering te worden nu zijn geloofwaardigheid onder druk staat. Wellicht kan hij met een plan om de lijst, en de methode daarachter, flink te versterken de scheve blikken van zijn collega’s pareren. Het Europees Parlement heeft al een voorstel met de nodige aanpassingen voor hem klaar liggen.

Dweilen met de kraan open

Tegelijkertijd is het Europa ook nog niet gelukt om in eigen huis schoon schip te maken. Brievenbusfirma’s blijven – in onder andere Cyprus, Malta, Nederland en Luxemburg – fier overeind. Zolang naamloze bv’s eigenaar kunnen blijven van grote sommen geld, en zolang dividenden en royalties via Nederland en Malta belastingvrij kunnen verdwijnen naar landen zonder effectieve winstbelasting, zijn rapportageverplichtingen en verbeterde informatieuitwisseling tussen Europese belastingdiensten dweilen met de kraan open. Hoe effectief zijn deze maatregelen als belastingontwijking nog altijd oogluikend wordt toegestaan?

Lees ook: Na ‘Pandora’ wordt de belastingparadijzenlijst van de EU niet langer maar korter

De benodigde aanpassingen zijn dus wel duidelijk: een strengere EU-lijst van belastingparadijzen, brievenbusfirma’s de wereld uit en striktere regels om belastingontwijking via de EU te voorkomen. Maar nu de Pandora Papers belastingontwijking een gezicht hebben gegeven, wordt ook duidelijk waarom de benodigde aanpassingen op zich laten wachten. Met de Nederlandse Hoekstra, de Tsjechische Babis en de Cypriotische president Anastasiades zijn er al drie belangrijke besluitvormers die ten minste de schijn tegen zich hebben. Het is geen mooi lijstje om tussen te staan, en het helpt niet bij de Nederlandse pogingen om van het imago van belastingparadijs af te komen.

Maar de Pandora Papers bieden Nederland ook een nieuwe kans niet langer het ‘rottend hart van Europa’ te zijn, zoals Roberto Saviano dit jaar in NRC heeft geschreven. Met een grootschalig, diepgravend onderzoek naar de Nederlandse rol in het internationale schemercircuit kan het kabinet laten zien dat het uitbannen van witwassen en belastingontwijking Nederland menens is.