Recensie

Scène uit de opera ‘Upload’ van Michel van der Aa.

Foto Marco Borggreve

Recensie Muziek

In Van der Aa’s film-opera ‘Upload’ bereiken raffinement en techniek nieuwe hoogten

Opera In de nieuwe opera van Michel van der Aa uploadt een vader zijn bewustzijn, tot verdriet van zijn dochter. Raffinement en techniek bereiken in ‘Upload’ nieuwe hoogten.

„Je kunt met je ogen knipperen, maar niet langer een raam opendoen.” Een dochter staat tegenover haar vader en toch kunnen ze elkaar niet aanraken: hij is een projectie. Haar vader heeft zich laten ‘uploaden’, zijn bewustzijn staat op een servernetwerk en wat zij ziet is een avatar. ‘Mind-uploading’ is toekomstmuziek, maar in Upload, de nieuwste opera van Michel van der Aa (muziek, libretto én regie), is het concept de aanleiding voor een verkenning van wezenlijke vragen: wat betekent het om mens te zijn, een lichaam te hebben, van iemand te houden?

Upload was vrijdag bij de Nationale Opera voor het eerst in Nederland te zien; de wereldpremière werd afgelopen voorjaar vanwege corona uitgesteld en vond uiteindelijk in juli plaats tijdens de Bregenzer Festspiele. Deze zomer was er in Amsterdam wel al een filmversie te zien, maar juist de gelaagde interactie tussen live en film – het intieme vader-dochterverhaal op het podium, en een pseudo-documentaire over het uploadproces in super-HD – maakt van Upload hoogst origineel, essayistisch muziektheater.

Een nieuwe opera van Michel van der Aa betekent meestal ook een nieuwe vorm. Eerder gebruikte hij 3D-techniek (Sunken Garden, 2013) en VR (Eight, 2019). In zijn allereerste opera (One, 2003) voerde sopraan Barbara Hannigan een dialoog met haar eigen filmbeeld. Raffinement en techniek bereiken in Upload nieuwe hoogten, doordat vorm en inhoud volmaakt samenvallen. Bovendien heeft Van der Aa fantastische muziek afgeleverd. Lyrische zanglijnen, gruizige elektro, tinkelend slagwerk, groovend of uitwaaierend in kosmische klankwaaiers; in een kameleontische collage, voortreffelijk gespeeld door Ensemble Musikfabrik, treft hij telkens de juiste sfeer.

Lees ook het interview met Michel van der Aa over Upload

Visuele traktaties

Dochter (Julia Bullock) is boos omdat Vader (Roderick Williams) haar niet bij zijn besluit heeft betrokken. Hij wilde haar juist ontzien: sinds de dood van haar moeder is hij ten prooi aan depressies, hij hoopte met zijn lichaam ook zijn trauma achter te laten. De vader-dochterverhouding schuurt soms aan tegen de pathetiek, maar Bullock en Williams zijn geweldig. Met een surplus aan visuele en muzikale brille voert het verhaal je mee naar een open einde, waar de vader zijn lot in handen van zijn dochter legt.

„You can live forever – you just have to die first.” De frisse, licht-ironische kliniekdirecteur (Ashley Zukerman, met vleugje Hugh Grant) geeft de docu een totaal andere toon dan de podiumhandeling. De afwisseling werkt prikkelend. Talking heads (o.a. Katja Herbers als psycholoog) vertellen over het uploadproces, met aandacht voor slimme details, zoals een ‘memory anchor’ om het trauma van het verlies van tastzin te verlichten. De vader kiest als geheugenanker voor een idyllische kinderscène, waarin hij zich volmaakt gelukkig voelde. Helaas gaat er toch iets mis bij zijn upload. Het anker desintegreert en zijn trauma is er nog, waarop hij zijn dochter smeekt hem te ‘deleten’.

Julia Bullock en Roderick Williams in de opera Upload van Michel van der Aa.

Foto Marco Borggreve

Het schitterende decor van Theun Mosk is in zijn eenvoud razend effectief; met een paar schermen en een uitgekiend lichtplan creëert het ruimtes en incorporeert het gaandeweg de haarscherpe filmwereld. De onthulling dat bariton Williams aan de rand van het podium voor een motion-capturecamera staat te zingen, is slechts de eerste in een reeks visuele traktaties. Hoe het afloopt weten we niet, maar de slotsequentie, waarin een reusachtig filmdoek over de zaal valt en vader en dochter in hun ultieme moment vlak boven ons hoofd lijken samen te komen, is van grote schoonheid.