Europees verbod op fossiele reclame is nog ver weg

Klimaatverandering Greenpeace voerde maandag in Rotterdam actie voor een Europees verbod op fossiele reclame. Een Europees adviesorgaan vindt dat de reclamesector zelf verantwoordelijkheid moet nemen.

De Greenpeace-klipper Beluga II ligt achter een boeienlijn die de toegang naar de Tweede Petroleumhaven afsluit.
De Greenpeace-klipper Beluga II ligt achter een boeienlijn die de toegang naar de Tweede Petroleumhaven afsluit. Foto Kenzo Tribouillard / AFP

Geroutineerd blokkeerde Greenpeace maandagochtend rond negen uur de Tweede Petroleumhaven in Rotterdam. Het actieschip Beluga II ging voorop, daarna volgden kajaks, kano’s en rubberboten en werd een boeienlijn gespannen. Opgetrommelde media stonden klaar in de ganzenpoep op de kade om het allemaal te filmen.

De hele blokkade was in een paar minuten gepiept en het vormde een mooi plaatje. Alleen lag klipper Beluga II voor alle camera’s aanvankelijk verkeerd om. In spiegelbeeld was op het grote spandoek tussen de masten het doel van de actie te lezen: „Ban Fossil Fuel Advertising”.

De actie was het begin van een internationale campagne voor een Europees verbod op reclame voor fossiele bedrijven en producten, inclusief vervoer „door de lucht, over de weg en over water”. Binnen één jaar willen Greenpeace en zo’n twintig andere organisaties een miljoen handtekeningen ophalen om het voorstel bij de Europese Commissie te kunnen agenderen als burgerinitiatief.

Dit burgerinitiatief beperkt zich daarbij niet tot een verbod op spotjes over dikke suv’s en vliegen voor dumpprijzen. Het omvat ook het sponsoren door fossiele bedrijven van bijvoorbeeld sportclubs, kunstinstellingen, festivals, universiteiten en wetenschappelijke publicaties. Plus evenementen, „met name rondom klimaat, gezondheid, biodiversiteit, milieu en milieuduurzaamheid”.

Leven en dood

„Fossiele bedrijven zijn hoofdverantwoordelijk voor de klimaatcrisis”, zegt Faiza Oulahsen van Greenpeace. „De klimaatcrisis is een zaak van leven en dood – kijk maar naar de overstromingen in Europa en luchtvervuiling. Dat de tabaksindustrie niet mag adverteren, vinden we tegenwoordig heel normaal. Wij willen fossiele bedrijven ook weg uit de samenleving en publieke ruimte.”

Na meerdere waarschuwingen greep de politie maandag rond het middaguur in bij de blokkade van de Tweede Petroleumhaven. Er werden 22 personen aangehouden voor het blokkeren van de haven en het illegaal betreden van terrein en 32 mensen bekeurd, volgens de politie.

Lees het opinie-artikel Verbied reclame voor de fossiele industrie

Verrassend eenvoudig konden de actievoerders maandag ook een gigantische olietank van Shell beklimmen. Shell investeert miljarden in wind- en zonne-energie, waterstof, biobrandstoffen en laadpalen, reageert het bedrijf schriftelijk. „We willen onze klanten helpen over te stappen op schonere energieoplossingen. Dat betekent ook dat we hen willen laten weten welke koolstofarme producten we aanbieden of ontwikkelen, bijvoorbeeld via advertenties.”

Ook de Bond van Adverteerders (BVA), met grote leden als Shell, KLM en BMW Group Nederland, is tegen een verbod. „Wij delen de zorgen over klimaat en gezondheid”, zegt BVA-directeur Henriette van Swinderen. „Een reclameverbod gaat de energietransitie alleen niet versnellen, maar moeilijker maken. Reclame stimuleert gedragsverandering, werkgelegenheid, innovatie en gezonde prijzen door concurrentie.”

Een reclameverbod gaat de transitie niet versnellen

Inherent schadelijk

Universitair docent Clemens Kaupa van de VU in Amsterdam schreef dit jaar een artikel over een totaalverbod in de Journal of European Consumer and Market Law. „Het is hoog tijd”, zegt hij. „In reclame lijkt het alsof het normaal is dat we fossiele producten blijven gebruiken. Maar als we de klimaatdoelstellingen van Parijs willen halen, als is vastgesteld dat fossiele producten inherent schadelijk zijn, kun je dat niet beargumenteren.”

Veel ‘groene’ reclame van fossiele bedrijven misleidt consumenten ook, volgens Kaupa. In zijn artikel noemt hij een advertentiecampagne van het Britse oliebedrijf BP uit 2019 die voor 75 procent over duurzame energie ging – terwijl slechts 2,3 procent van de investeringen in duurzame energie waren. Kaupa: „Of kijk naar CO2 -compensatie met aanplant van bossen. Bedrijven doen alsof ze zo klimaatneutraal zijn, terwijl geen enkel bos voor eeuwig is. De CO2-schade is zeker, de compensatie is onzeker.”

De Greenpeace-actie – een kleine maand voor een VN-klimaattop in Glasgow – staat niet op zichzelf. De gemeente Amsterdam bijvoorbeeld weert sinds mei fossiele reclame in de metro. Een handvol politieke partijen, waaronder GroenLinks, PvdA en ChristenUnie, is voor een verbod.

The Guardian in Groot-Brittannië en het Zweedse Dagens Nyheter plaatsen geen fossiele advertenties meer.

Frankrijk krijgt een verbod op reclame voor benzine en diesel en later voor de meest vervuilende auto’s.

Zelfregulatie

Maar voor een Europees verbod, zoals Greenpeace wil, lijkt de tijd nog niet rijp. Het Europees Economisch en Sociaal Comité (EESC), een adviesorgaan van werkgevers, werknemers en maatschappelijke organisaties, brengt deze maand ongevraagd advies uit aan Brussel over reclame en duurzame consumptie. In de concepttekst, die in bezit is van NRC, dringt het comité aan op „het verantwoordelijkheidsbesef van de adverteerders zelf”. Ofwel: zelfregulatie.

Het EESC zal een verbod op fossiele reclame „niet aanbevelen”, bevestigt de Franse rapporteur Thierry Libaert per e-mail. Het comité vindt dat de reclame-industrie en media gesteund moeten worden wegens de coronacrisis. De sector zou eerder een „routekaart” met „richtlijnen” voor verantwoorde reclame moeten volgen, aldus Libaert. „Als blijkt dat die richtlijnen niet worden gevolgd, dan kunnen we strengere maatregelen voorstellen, allereerst voor advertenties voor fossiele brandstoffen.”

„Ik vind het een typisch EESC-advies waarin je de compromissen kunt zien”, zegt Jan Dirx, een van de 329 comitéleden, die de Nederlandse natuur- en milieuorganisaties vertegenwoordigt. Mocht het Europees Burgerinitiatief van onder meer Greenpeace geaccepteerd worden, dan gaat een verbod de meeste lidstaten nu nog te ver, verwacht hij. „De economische belangen zijn groot. Zeker in Oost-Europese landen zoals Polen met zijn kolenmijnen. Ze hebben wel de klimaatdoelstellingen ondertekend, maar nu het aankomt op de uitvoering, zie je verzet oplaaien.”