Dat Frank Oranje jarenlang onopgemerkt kon frauderen is ook te wijten aan Pels Rijcken zelf

Landsadvocaat De deur bij Pels Rijcken stond verder open dan bekend, zo blijkt uit deze week geopenbaarde documenten. Bestuursvoorzitter Oranje kon er miljoenen stelen.

Het hoofdkantoor van Pels Rijcken in Den Haag. Het advocatenkantoor wilde in maart „de onderste steen boven” over de fraude door bestuursvoorzitter Frank Oranje. Dat is vooralsnog niet gebeurd.
Het hoofdkantoor van Pels Rijcken in Den Haag. Het advocatenkantoor wilde in maart „de onderste steen boven” over de fraude door bestuursvoorzitter Frank Oranje. Dat is vooralsnog niet gebeurd. Foto Ramon van Flymen/Hollandse Hoogte

‘Fraude Frank Oranje’ kopt het bericht waarmee landsadvocaat Pels Rijcken begin maart een schokgolf veroorzaakt. In het bericht op de website worden de contouren geschetst van de grootste fraudezaak ooit binnen de Nederlandse advocatuur en het notariaat. De vermaarde notaris Oranje, nota bene bestuursvoorzitter van Pels Rijcken, heeft „jarenlang substantiële bedragen” van klanten gestolen. Het gaat om zeker 11,2 miljoen euro, zo zal later blijken.

Oranje maakt het niet meer mee. Hij berooft zich in november vorig jaar van het leven als zijn schorsing door de tuchtrechter op handen is. Voor zijn dood is bij Pels Rijcken al bekend dat Oranje zo’n 10 miljoen euro heeft weggesluisd. Het kantoor publiceert online een overlijdensbericht waarin met geen woord van fraude wordt gerept. Oranje wordt omschreven als een notaris met liefde voor de advocatuur. „Wij zullen zijn warme persoonlijkheid, scherpe geest, zorgzaamheid en grote gevoel voor humor missen. Onze gedachten gaan uit naar zijn vrouw, kinderen en alle anderen die hem liefhadden.”

In maart, als Pels Rijcken de fraude bekendmaakt, is het overlijdensbericht van de website verwijderd. „Pels Rijcken is geschokt door het gedrag van Oranje”, leest de mededeling waarin Pels Rijcken het „geraffineerd frauduleus handelen” van Oranje benadrukt en zichzelf als „slachtoffer” neerzet.

Het door Pels Rijcken gecultiveerd slachtofferbeeld is niet het hele verhaal. Dat Oranje jarenlang onopgemerkt kon frauderen is ook te wijten aan de interne organisatie en gebrekkige controles bij Pels Rijcken zelf. De deur bij de landsadvocaat stond veel verder open dan het kantoor publiekelijk toegeeft, zo blijkt uit vertrouwelijke documenten die deze week zijn vrijgegeven na een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur door NRC.

Meest gerespecteerd

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn (290 medewerkers) is een van de grootste en meest gerespecteerde advocatenkantoren van het land. Het levert al sinds 1888 de landsadvocaat en staat de Rijksoverheid jaarlijks bij in honderden gevoelige juridische kwesties: van rechtszaken over de Toeslagenaffaire tot adviezen over het stikstofbeleid. Jaarlijks verdient Pels Rijcken (omzet 49 miljoen euro) zo’n 25 miljoen euro met juridisch werk voor de staat.

Oranje werkt sinds 1994 bij Pels Rijcken en schopt het in 2018 op 55-jarige leeftijd als eerste notaris tot bestuursvoorzitter. Als de voornaamste notaris van het kantoor doet hij zeer discrete zaken. Voor het aantreden van het kabinet-Rutte III wordt hij ingeschakeld om de zakelijke belangen van aankomende ministers als Ferd Grapperhaus, Wopke Hoekstra en Sigrid Kaag ‘op afstand’ te plaatsen. Terwijl hij met zijn neus in de financiële geheimen van de aanstaande bewindspersonen zit, fraudeert hij al jaren op grote schaal met geld van klanten dat op de kwaliteitsrekening van Pels Rijcken staat.

Notarissen worden benoemd door de Kroon en vervullen een spilfunctie in het maatschappelijk verkeer. Notarissen zitten ook op een enorme pot met geld. Bij allerlei transacties – zoals een bedrijvendeal of huizenverkoop – treedt de notaris op als onafhankelijke tussenpersoon en wordt het geld op zijn veilige kwaliteitsrekening geparkeerd. Dagelijks hebben de 1.250 notarissen in Nederland daarom zo’n 8 miljard euro onder beheer.

De rekeningen (vaak ook derdengeldenrekening genoemd) zijn wettelijk beschermd, er kan bijvoorbeeld geen beslag op worden gelegd. Als geld ergens veilig zou moeten staan, is het dus op een kwaliteitsrekening bij de notaris. Behalve bij Pels Rijcken. Oranje kon namelijk jarenlang geld van de kwaliteitsrekening wegboeken en via een omweg overmaken naar privé, zonder dat Pels Rijcken er erg in had.

Oranje maakte daarbij mede gebruik van een stichting die hij in 2010 oprichtte. Hij wordt dan ingeschakeld om zo’n 35 miljoen euro te beheren dat vanwege een schikking in een massaclaimzaak is vrijgekomen voor gedupeerde beleggers in de Zwitserse verzekeraar Converium. De schikking komt uit de koker van toenmalig Pels Rijcken-advocaat Jurjen Lemstra.

Op verzoek richt Oranje een stichting op om de miljoenen voor de beleggers te beheren. Hij schrijft zelf de statuten en neemt daarin op dat hij de enig bestuurder wordt. Daardoor krijgt hij de volledige controle: ook richting de bank. Via die stichting zal hij uiteindelijk zo’n 9,5 miljoen euro stelen, dat aan gedupeerde beleggers toebehoort.

Diezelfde stichting – waarin hij volledig aan de touwtjes trekt – laat Oranje vervolgens bij collega-notaris Cees de Zeeuw in 2013 van naam veranderen zodat de stichting kan worden aangewend voor opnieuw een schikking met gedupeerde beleggers, nu van internetbedrijf World Online. Daar steekt Oranje 1,7 miljoen aan rente-inkomsten in eigen zak.

Een jaar later verandert Oranje de stichting via Pels Rijcken-collega De Zeeuw nóg een keer van naam, nu om de verkoop van afvalverwerker Attero door provincies en gemeente af te wikkelen. Zij lopen uiteindelijk ruim 50.000 euro aan rente-inkomsten mis door fraude van Oranje.

Alle alarmbellen hadden moeten gaan rinkelen

Hubert-Jan van Boxel voormalig notaris bij de AKD en Loyens&Loeff

Rond de ‘fraudestichting’ stapelen de notariële doodzondes zich op, constateerde Hubert-Jan van Boxel, voormalig notaris bij de AKD en Loyens&Loeff, in maart al eens toen NRC de stichting na onderzoek op het spoor kwam. Hij noemt het „onbestaanbaar” dat voor drie verschillende doelen dezelfde stichting is gebruikt en Oranje als enig bestuurder de volledige controle had. „Alle alarmbellen hadden moeten gaan rinkelen.”

Oranje doet de overboekingen van de kwaliteitsrekeningen niet zelf. Daar zat de financiële administratie tussen. Zij raakten niet gealarmeerd omdat Oranje geld liet overboeken naar rekeningen van stichtingen met namen van dossiers die Pels Rijcken onder behandeling had.

Fraude ontrafeld

Onmiddellijk nadat Oranje in september de landsadvocaat informeert dat hij door de FIOD van fraude wordt verdacht, schakelt Pels Rijcken kostbare hulp in van advocatenkantoor Van Doorne en forensisch onderzoekers van adviesbureau Deloitte. Zij ontrafelen de fraude. De FIOD doet een stap terug. Ook wordt pr-bureau Hill+Knowlton ingevlogen.

Dat Oranje geld van de ‘veilige’ kwaliteitsrekening wegsluisde en daarbij tien jaar lang gebruikmaakte van een fraudestichting die dankzij Pels Rijcken-notaris De Zeeuw kon worden omgekat weet Pels Rijcken al lang en breed als het begin maart de fraude openbaart en stelt dat die vanwege „geraffineerd frauduleus handelen” van Oranje „onopgemerkt is gebleven”.

Pels Rijcken lijkt daarbij een beproefd recept van fraude-adviseurs als Van Doorne, Deloitte en Hill+Knowlton te serveren: de zaak ‘klein’ houden door de schuld volledig in de schoenen van de fraudeur te schuiven en de aandacht van het falen van de eigen organisatie afleiden.

Dat Pels zelf de interne organisatie ook niet op orde had, blijkt echter uit een brief die landsadvocaat Veldhuis twee dagen na de openbaring van de fraude aan de top van het ministerie van Justitie en Veiligheid stuurt. Hij stelt dat notaris De Zeeuw bij het hernoemen van de ‘fraudestichting’ „te veel heeft vertrouwd op de integriteit van Oranje”. Voortaan mogen notarissen voortaan geen aktes van kantoorgenoten meer passeren, zoals De Zeeuw deed.

Volgens de landsadvocaat zijn maatregelen om fraude te voorkomen bij Pels Rijcken „deels niet goed toegepast”. Hij noemt daarbij verschillende maatregelen om het lek te dichten.

Bij de uitbetaling van grote bedragen zal cliënten voortaan telefonisch om de juistheid van de transactie worden gevraagd. „Dat voorkomt dat een vervalsing tot een uitbetaling kan leiden.” Ook zullen alle mutaties op de kwaliteitsrekening dagelijks met alle notarissen gedeeld worden „zodat zij elkaar controleren en fraude verder wordt bemoeilijkt”. Hun eigen kwaliteitsrekening hadden zij overigens al behoren te controleren, vandaar dat het verstrekken van betalingsoverzichten in menig kantoor gebruikelijk is.

Schril contrast

De transparantie over het eigen falen richting het ministerie staat in schril contrast met hoe Pels Rijcken zich naar buiten toe opstelt. Als curator Jeroen Princen en fraude-expert hoogleraar Marcel Pheijffer in het Nederlands Juristenblad betogen dat „Pels Rijcken medeverantwoordelijkheid voor de fraude” draagt omdat de interne organisatie niet op orde was, doet het kantoor dat af door te zeggen dat het beeld dat zij schetsen op fundamentele onderdelen niet met de waarheid overeenkomt.

Tegelijkertijd is Pels Rijcken door de Haagse deken –toezichthouder op de advocatuur – deze zomer wel onder verscherpt toezicht geplaatst onder meer omdat de governance (het bestuur) versterkt moet en de sociale veiligheid niet op orde is.

In juli bleek bovendien dat Oranjes fraude nóg groter was dan gedacht. Nadat Deloitte ook oudere dossiers van de notaris bekijkt, blijkt dat de fraude „ten minste achttien jaar” teruggaat. Oranje zou in twintig zaken geld hebben gestolen dat hij voor klanten – zoals de gemeente Den Haag en provincie Gelderland – onder beheer had. Het bleef onopgemerkt omdat hij het geld – als bij een piramidespel – later weer met nieuw gestolen geld aanvulde.

Pels Rijcken wilde in maart „de onderste steen boven”. Die is er tot op heden niet. Het door Oranje gestolen geld is nog zoek, zijn motief een raadsel en Pels Rijcken zegt niet met zekerheid te kunnen zeggen of het al zijn fraudes financieel heeft kunnen rechtzetten – omdat ze zo ver terug in de tijd gaan. Het OM, dat vanwege zijn opsporingsbevoegdheden veel dieper onderzoek kan doen dan Deloitte, maakt geen haast. „Rond de zomer hebben wij het onderzoek van Deloitte ontvangen, de FIOD zal zich hier de komende tijd over buigen. Dit kan nog wel enige tijd duren.”

Diep op de fraude ingaan wil Pels Rijcken niet tot het onderzoek van het Bureau Financieel Toezicht is afgerond. De toezichthouder op het notariaat stelt dat het onderzoek dat bijna een jaar geleden begon nu in de afrondende fase is. Pels Rijcken wil daar niet op vooruit lopen: „In hoeverre de beheersing van de notariële derdegelden binnen Pels Rijcken op orde was is momenteel onderwerp van onderzoek. Het lijkt ons daarom passend nog even te wachten met verregaande conclusies.”

Met medewerking van Jorg Leijten
Reageren? Onderzoek@nrc.nl
Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoon 0800-0113 of www.113.nl.