Analyse

Hoe kan dezelfde regering nu opeens vernieuwend zijn?

Rutte IV Na lang gesteggel keert het gevallen kabinet in dezelfde formatie terug. Slachtoffers van de Toeslagenaffaire geloven niets van de beloofde nieuwe bestuurscultuur.

Het kabinet-Rutte III op het bordes van Paleis Noordeinde na de beëdiging eind oktober 2017.
Het kabinet-Rutte III op het bordes van Paleis Noordeinde na de beëdiging eind oktober 2017. Foto Robin Utrecht / ANP

Toen Natasja Dipai (33) donderdag zag wat VVD, D66, CDA en de ChristenUnie gaan doen om in Rutte-IV verder te regeren „voelde het alsof er een mes in mijn rug gestoken werd”. „Het is dezelfde coalitie die ons de afgelopen twee jaar al heeft laten zien ons niet te kunnen helpen”, zegt ze. Ons, dat zijn de 47.000 mensen die zich als gedupeerde in de Toeslagenaffaire hebben gemeld – Dipai is er één van.

Het lijkt wel, zegt Kristie Rongen, de gedupeerde die in februari tijdens een verkiezingsdebat aan VVD-leider Mark Rutte vroeg waarom hij niet opstapte, alsof Den Haag is vergeten waar de hele politieke crisis mee begon: de Toeslagenaffaire. Rutte-III viel begin dit jaar over het parlementair onderzoeksrapport dat concludeerde dat toeslagenouders „ongekend onrecht” was aangedaan door de overheid.

De affaire werd sindsdien gezien als finale uitwerking van een politieke cultuur waarin de burger tegen de overheid kwam te staan, waarin de politiek amper oog had voor de uitvoering van regels die ze hadden gemaakt, van afdekkende ministers en wegkijkende Kamerleden, van te strakke politieke verhoudingen binnen de coalitie en een van haar controlerende macht ontdane Tweede Kamer. Van in feite het hele op drift geraakte politieke bestel.

Dat moest anders, zeiden partijleiders in het voorjaar in koor.

Wordt het anders?

De formatieonderhandelingen tussen politiek leiders die de afgelopen vier jaar al samenwerkten zullen „een nieuw begin” zijn, beloofden de onderhandelaars donderdagmiddag. Het regeerakkoord zou minder dik kunnen worden; dat kan de ruimte voor debat overlaten aan de Tweede Kamer. Maar nota bene informateur Johan Remkes waarschuwde bij zijn afsluitende persconferentie donderdag voor de gevolgen van een nieuw meerderheidskabinet. „Als kabinetten bij voorbaat op de meerderheid kunnen rekenen, dan heeft dat iets in zich van gemakkelijk even op de automatische piloot, van we hebben toch wel een meerderheid. En dat is voor het politieke proces niet goed.”

De poging om van Rutte-III Rutte-IV te maken volgt een politieke logica. De VVD van Rutte werd in maart de grootste bij de verkiezingen. Hij sprak daarna een onwaarheid over de ‘functie elders’ voor toenmalig CDA’er Pieter Omtzigt, maar bleef aan na een motie van afkeuring en werd snel gerehabiliteerd. Eerst door zijn coalitiegenoten en daarna door GroenLinks en de PvdA – partijen die in Rutte de drager van de oude politieke cultuur zien of zagen, maar ook met hem wilden regeren.

In die politieke logica – je moet toch met elkaar verder, je kunt niet om elkaar heen – zijn onderhandelingen over een vierde kabinet onder Ruttes leiding met dezelfde partijsamenstelling als zijn derde kabinet, een verklaarbaar gevolg van een formatie waarin alle andere opties wel waren weggestreept.

„Hoe kunnen de veroorzakers de probleemoplossers zijn?”, vraagt toeslagenouder Rongen zich af. „Als hetzelfde kabinet terugkeert, verandert dat aan onze situatie weinig”, zegt Dipai. „Rutte is ermee weggekomen. De Toeslagenaffaire lijkt een bijzaak geworden, alsof het achter de rug is.”

Lees ook deze analyse: Nu de formatie eindelijk begint, valt er echt wat te verliezen

Maar voor Dipai is dat nog helemaal niet zo. Haar leed duurt al even lang als Ruttes ambtstermijn. Het begon in 2010 met een brief waarin drieduizend euro aan toeslagen werd teruggevorderd – bewijzen dat niet zíj, maar de kinderopvang een fout had gemaakt kon Dipai toen niet, want de opvang wilde geen stukken overleggen. Haar belastingschuld groeide eerst naar dertigduizend euro en is inmiddels 65.000 euro. Daar komen nog zo’n veertigduizend euro aan andere schulden bovenop, „want met schulden maak je schulden”, zegt ze – leningen bij vrienden en banken om andere schulden te kunnen betalen en te kunnen overleven. Eerst verloren Dipai en haar man hun in beslag genomen auto, toen hun baan, daarna hun huis en uiteindelijk elkaar. Dipai kreeg een beroerte, van de stress denkt ze, is half verlamd en dus trok haar man weer in om voor haar en de kinderen te zorgen. Ze trekken nu weer samen ten strijde.

Maar het kan nog jaren duren voordat alle gedupeerden in de Toeslagenaffaire gecompenseerd zijn, bleek donderdagmiddag. Bovendien bleek dat een memo uit 2017 waarin werd gewaarschuwd voor de onrechtmatigheid van invorderingen van toeslagen wel degelijk door ambtenaren was gelezen – het bestaan van het document was jarenlang ontkend.

Monsterlijke Leviathan

Politiek leiders spraken deze week nog steeds over de noodzaak van een nieuwe bestuurscultuur. Maar hóe dan? Welke ommezwaai in het denken over de verhouding tussen overheid en burger ze gemaakt hebben, blijft onduidelijk – ‘bestuurscultuur’ dreigt een vaag containerbegrip te worden.

Politiek kozen partijen afgelopen week bovendien toch voor de ‘veilige’ optie van een meerderheidskabinet, dat per definitie van voldoende steun in de Kamer verzekerd is. Het experimentele minderheidskabinet waar informateur Remkes voorstander van was, juist omdat daarin meer ruimte zou zijn voor de Kamer, werd afgewezen.

Lees ook deze analyse: Draai van D66 maakt doorstart Rutte III opeens mogelijk

De uitdaging van een eventueel Rutte-IV is bovendien fundamenteler, in ieder geval als partijen de breed geconstateerde problemen in het functioneren van de overheid willen aanpakken. Hoe willen ze de relatie tussen burger en overheid zó vormgeven dat een nieuwe Toeslagenaffaire uitblijft? Het gaat dan in feite over de kern van de liberale samenleving: hoe kan de burger beschermd worden tegen de almacht van de staat? Die mogelijkheid is voor burgers „veel kleiner dan ik zelf ooit had gedacht”, zei Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen vrijdag in NRC. Wie eenmaal als fraudeur is aangemerkt, wie pech heeft, wie, anders gezegd, de overheid tegen zich gekeerd ziet, moet vechten tegen een monsterlijke Leviathan.

Liever zou toeslagenouder Dipai de politiek niet meer volgen. „Maar ik moet wel, omdat het om de toekomst van mijn gezin gaat. We moeten blijven praten over de Toeslagenaffaire, zodat ze druk blijven voelen om het op te lossen.”