Geheimen uit brieven koningin Marie Antoinette onthuld

Geschiedenis Röntgenstraling maakt doorgekraste tekst zichtbaar uit brieven die koningin Marie Antoinette schreef aan graaf Alex von Fersen.

Een brief die koningin Marie Antoinette in 1792 schreef aan graaf Alex von Fersen. Links het origineel met een doorgekraste passage, rechts zijn deze zinnen weer zichtbaar gemaakt.
Een brief die koningin Marie Antoinette in 1792 schreef aan graaf Alex von Fersen. Links het origineel met een doorgekraste passage, rechts zijn deze zinnen weer zichtbaar gemaakt. Foto CRC

‘Je vais finire „non pas sans vous dire mon cher et bien tendre ami que je vous aime a la folie et que jamais jamais je ne peu être un moment sans vous adorer.” (‘Ik zal eindigen „niet zonder u mijn lieve en zeer tedere vriend te vertellen dat ik waanzinnig veel van u hou en dat ik nooit een moment kan zijn zonder u te aanbidden”). Dit zijn de eerste woorden die onderzoekers onthulden in een brief die de Franse koningin Marie Antoinette op 4 januari 1792 schreef aan haar goede vriend en mogelijk geheime geliefde, de Zweedse graaf Axel von Fersen. Tweehonderd jaar nadat deze tekst verborgen werd, is hij weer leesbaar.

De woorden na ‘finire’ waren onleesbaar doordat er doorheen gekrast is. De onderzoekers hebben deze en andere gecensureerde tekstfragmenten uit acht brieven tussen de koningin en graaf leesbaar gemaakt dankzij een nieuwe techniek die de originele tekst onderscheidt van de inkt waarmee gecensureerd is. Dat was niet eenvoudig, omdat bij beide handelingen ijzergallusinkt is gebruikt, waardoor de samenstelling van de inkten bijna hetzelfde is, mailt onderzoeker Anne Michelin van de Sorbonne Université. De resultaten van het werk van haar team verschenen vrijdag in Science Advances.

Geavanceerde analyses

De originele tekst kon soms toch achterhaald worden omdat de samenstelling van ijzergallusinkt per gebruiker en zelfs per moment kan verschillen, afhankelijk van hoe goed hij gemengd is, hoe lang de inkt staat en welke onzuiverheden er zitten in het ijzersulfaat dat gebruikt voor de inktbereiding.

Met de meettechniek röntgenfluorescentiespectrometrie (kortweg XRF), brachten de onderzoekers per gecensureerd tekstfragment nauwkeurig kleine verschillen in de inktsamenstelling in kaart. Hierbij schenen ze met röntgenstraling op de inkten, waarna verschillende bestandsdelen verschillende soorten röntgenstraling terugsturen. In het meest gunstige geval zat er in de originele inkt bijvoorbeeld veel meer koper. Dan kon de tekst simpelweg leesbaar gemaakt worden door het koper uit te lichten. In andere gevallen waren de verschillen in samenstelling minder duidelijk en waren er geavanceerde analyses van de metingen nodig.

De onderzoekers wisten ook te achterhalen wie de brieven censureerde. Dat bleek Von Fersen zelf. „Dat weten we omdat veel brieven van Marie Antoinette door Von Fersen gekopieerd werden”, vertelt Michelin. Dat deed hij ofwel omdat het origineel in codetaal inkt geschreven was of omdat hij een kopie maakte voor zijn eigen administratie – dat was in die tijd niet ongebruikelijk.

Guillotine

De inkt van de kopieën bleek in een aantal gevallen overeen te komen met censuurinkt, wat erop duidt dat hij zelf de tekst doorkraste. „Waarschijnlijk deed hij dit omdat hij de brieven wilde bewaren – om sentimentele of politieke redenen – en tegelijkertijd de eer van de koningin en mogelijk zichzelf wilde beschermen”, zegt Michelin.

Von Fersen hielp de koninklijke familie in juni 1791 bij hun poging het revolutionaire Frankrijk te ontvluchten. De vlucht mislukte en koning Lodewijk XVI en zijn vrouw Marie Antoinette stierven in 1793 onder de guillotine. Von Fersen slaagde er wel in Frankrijk heelhuids uit te komen. Hij overleed in 1810 in Zweden.

„Het is overtuigend onderzoek”, zegt Joris Dik van de TU Delft, die meewerkte aan de ontwikkeling van de XRF-techniek in 2013 en niet bij dit onderzoek betrokken was. „Het is mooi dat deze techniek steeds vaker gebruikt wordt om letterlijk en figuurlijk de gelaagdheden van een object – een schilderij of tekst – te ontdekken om zo te zien welke keuzes een schilder of auteur gemaakt heeft. Zo komt de geschiedenis tot leven.”

De onderzoekers trekken geen conclusies over de relatie tussen Marie Antoinette en Axel von Fersen „aangezien de interpretatie van teksten altijd twijfelachtig is”. De Franse revoltie was een heftige periode, dat kan de oorzaak zijn van de emotionele intensiteit van hun correspondentie, schrijven de onderzoekers. Al duiden woordkeuzes zoals ‘geliefde’, en ‘tedere vriend’ wel op een liefdevolle relatie.

Verborgen

Naast de onthulde fragmenten zijn er zeven brieven van de twee waarbij de techniek niet werkte. Michelin: „Het lijkt alsof hierbij precies dezelfde inkt is gebruikt voor het schrijven en het doorkrassen van passages.” Die teksten blijven mogelijk voor altijd verborgen.