Analyse

Blunderend en angstig stevende de CDU op een historische nederlaag af

Duitsland Met nog geen kwart van de stemmen is de CDU niet langer de stabiele middenpartij die als vanzelfsprekend meeregeerde. Leider Armin Laschet blunderde meermaals en een helder programma ontbrak.

CDU-leider Armin Laschet op een verkiezingsposter in Berlijn die met rode verf is bewerkt.
CDU-leider Armin Laschet op een verkiezingsposter in Berlijn die met rode verf is bewerkt. Odd Andersen/AFP

Veel lokale afdelingen van de CDU wilden de verkiezingsposters van Armin Laschet niet eens ophangen. Laschet was niet geliefd als lijsttrekker, niet onder de eigen partijleden, nog minder onder kiezers, en nu, nu hij het slechtste resultaat in de geschiedenis van de CDU op zijn naam heeft, is hij zo’n beetje de minst populaire man van Duitsland. Zelfs de peilingbureaus proberen hun post-verkiezingskater te verdrijven met enquêtes als: moet Laschet aftreden (ja, 63 procent), of: moet Laschet kanselier worden (13 procent voor).

De CDU, de bestuurderspartij van Adenauer, Kohl en Merkel die sinds 1949 bijna continu regeerde, wankelt onder de nederlaag van zondag. De CDU/CSU kreeg 24,1 procent van de stemmen. Niet langer is het de stabiele middenpartij in de Duitse Bondsdag die, afgewisseld door drie SPD-kanseliers, steeds aanspraak kon maken op de macht.

Op de verkiezingsavond zelf lijkt alleen Angela Merkel dat in te zien. Ongewoon onrustig wipt Merkel van het ene been op het andere, boven haar mondkapje schiet haar blik van links naar rechts. Laschet daarentegen zegt tussen een groep van CDU-prominenten op het podium dat hij, ondanks het historisch slechte resultaat, „alles op alles zal zetten” om een regering te vormen.

En dat terwijl de SPD de verkiezingen wint, die andere middenpartij, voor wie de neergang al na 2005 inzette. De huidige 25,7 procent is een opsteker voor de sociaal-democraten in vergelijking met de resultaten de laatste jaren.

Op maandag noemt Saksisch minister-president Michael Kretschmer het resultaat een „aardverschuiving”. Laschets vertrouweling Herbert Reul uit Noordrijn-Westfalen spreekt van een „catastrofe”. Iedereen wijst naar Laschet, overal klinkt de roep om „personele consequenties”. Achter de huidige CDU-voorzitter staat een trits mannen klaar om de leiding van hem over te nemen.

Hoe kon de CDU van een geoliede machtsmachine veranderen in een verdeelde, archaïsch aandoende en angstige partij?

April

Op zondagavond 18 april kijkt de hele Duitse pers naar een app waarmee vliegtuigen in het luchtruim kunnen worden gevolgd. Markus Söder, minister-president van Beieren en voorzitter van CDU-zusterpartij CSU, is vanuit zijn woonplaats Neurenberg per jet onderweg naar Berlijn om zich, naar het schijnt, tot kandidaat-kanselier te laten kronen. Een week eerder maakte Söder bekend dat hij, naast Laschet, bereid is het kandidaat-kanselierschap op zich te nemen. En Söder is populair met zijn sterke-mannen-leiderschapsstijl en voorliefde voor strikte coronamaatregelen, veel populairder dan Laschet.

Lees ook: Onze analyse van de verkiezingsuitslag

In de dagen na Söders aankondiging scharen steeds meer CDU’ers zich aan de zijde van de Beierse kandidaat. De ene na de andere CDU-minister-president spreekt zijn voorkeur uit voor Söder; in de CDU/CSU-fractievergadering lijkt een meerderheid voor de CSU-man te zijn. Met zoveel rugdekking kan Söders kandidatuur eigenlijk niet meer mislukken.

Maar in Berlijn wacht hem een gesprek met Armin Laschet en een aantal CDU-prominenten, onder wie Wolfgang Schäuble. Schäuble – op zijn 79e nog altijd een van de invloedrijkste figuren bij de christen-democraten – en ook de andere oudgedienden willen geen CSU-kandidaat. Dat zou een afgang voor de partij zijn. Tegen Söder zeggen ze die avond dat hij nooit kanselier zal worden. Söder moet inzien: zonder steun uit Berlijn is hij kansloos. Een dag later feliciteert hij Laschet met het lijsttrekkerschap.

Voor Laschet betekent het een verkiezingscampagne waarin hij van het begin af aan degene is die door een meerderheid niet gewenst is. Zijn kandidatuur werd gered door het partij-establishment, de lokale afdelingen zijn sceptisch. Söder, zegt diens rechterhand, was de „kandidaat der harten” geweest, en Söder zelf blijft Laschet naar de kroon steken.

Maar de leiderschapscrisis binnen de CDU speelt al langer. In 2018 kondigde Merkel haar afscheid aan en deed ze afstand van het CDU-voorzitterschap. Eerst werd huidig minister van Defensie Annegret Kramp-Karrenbauer tot Merkels opvolger gekozen, maar ‘AKK’ moest in 2020 het veld ruimen, Merkel trok haar steun in. Een opvolger van AKK werd pas in januari van dit jaar gekozen: Laschet won met een nipte meerderheid van Friedrich Merz en Norbert Röttgen. Sinds het terugtreden van Merkel als CDU-voorzitter is de partij zo al drie jaar zonder een leider met gezag. Over waar het heen moet met de partij wordt al jaren niet meer nagedacht. Friedrich Merz noemde zijn partij deze vrijdag „lui in het denken”. De verkiezingsthema’s werden deze zomer ad hoc bepaald.

Augustus

In augustus voert Laschet volop campagne. De CDU ligt in de peilingen nog maar een enkele procentpunt voor op de sociaal-democraten. Laschets programma is vol, zo vol dat hij op menige afspraak te laat komt.

In Osnabrück wandelt hij door een winkelstraat, een journalist van Focus vraagt hem wat voor hem de drie belangrijkste thema’s zijn. Digitalisering, zegt Laschet, en de industrie klimaatneutraal maken. En het derde thema, vraagt de journalist – maar daarvoor schiet Laschet niets meer te binnen.

De situatie in die straat in Osnabrück is chaotisch. Laschet wordt omringd door journalisten en iedereen wil iets van hem weten, maar de stilte op de vraag naar het derde thema is symbolisch en fataal. De verkiezingsthema’s van de CDU blijven tot op de dag van vandaag een raadsel. In april deed de CDU zich net zo groen voor als de Groenen, die toen de voornaamste concurrent leken; aan het eind van de zomer kwam steeds meer nadruk te liggen op de vrije-markteconomie, om zich af te zetten tegen de SPD.

Onder Angela Merkel had de CDU ook geen helder programma. Maar Merkel had een goed gevoel voor de tijdgeest en nam simpelweg thema’s over van de SPD, zoals het homohuwelijk of het minimumloon. Het vertrouwen dat Merkel wist te wekken door de wijze waarop ze verschillende crisis afhandelde was voor de kiezer genoeg.

De CDU heeft de ambitie een ‘volkspartij’ te zijn, een partij waarin alle lagen van de bevolking zich vertegenwoordigd voelen. Tegengestelde belangen moeten binnen de partij worden opgelost. Maar, zo zei onlangs FAZ-commentator Jasper von Altenbockum in een podcast, dat compromis moet wel door een geloofwaardig figuur worden uitgedragen. Merkel kon dat alleen al dankzij haar biografie: een vrouw uit het oosten, een bèta bovendien, die het maakt tussen de mannen uit de oude Bondsrepubliek. Laschet zei steeds dat hij wilde „verbinden”, maar overtuigen kon hij niet.

Een van de hoogtepunten van Laschets campagne hadden de kameraadschappelijke foto’s van hem en Elon Musk moeten zijn. Het liep anders. In augustus geeft Elon Musk Laschet een rondleiding in de Tesla-fabriek in aanbouw in Brandenburg. Na afloop is er een korte persconferentie. Een van de aanwezige journalisten vraagt aan Musk of de toekomst van de auto-industrie de elektrische motor is of waterstof. Misschien niet de snuggerste vraag aan een elektrische-autogigant. Dienstbaar vertaalt Laschet de vraag van de Duitse journalist in het Engels. Musk zegt: „Waterstof is tijdverspilling”, en begint kakelend te lachen. Op het internet verspreidt zich razendsnel een uitsnede van het gebeuren: Laschet stelt een vraag en wordt daarop uitgelachen door Musk. Laschet is weer eens de risee van Duitsland.

September

Dinsdagmiddag afgelopen week, de CDU/CSU-fractie vergadert. De parlementaire pers in Berlijn betwijfelt of Laschet de avond haalt: er moet een nieuwe fractievoorzitter worden gekozen, in de oppositie de enige post met invloed, maar Laschet kan zich niet verkiesbaar stellen omdat hij zou verliezen. Er staat een rij gegadigden klaar om de positie over te nemen. Uiteindelijk weet Laschet een compromis af te dwingen: de huidige fractievoorzitter Ralph Brinkhaus blijft nog een half jaar in functie, daarna wordt opnieuw gekozen.

Dat Laschet het einde van de week heeft gehaald, mag een wonder heten. Laschets redding is de macht van de liberale FDP (12 procent), die samen met de Groenen (15 procent) het initiatief neemt om een nieuwe coalitie te vormen. De kleine partijen, die qua financiën en sociaal beleid ver uit elkaar liggen, willen eerst onder elkaar tot een voorstel op hoofdlijnen komen, en vervolgens daarmee naar de SPD en de CDU gaan. De FDP ligt wat betreft financiën en belastingpolitiek veel dichter bij de CDU dan bij de sociaal-democraten, de FDP schertst zelfs dat de CDU het partijprogramma deels heeft overgeschreven, en de voorkeur van de liberalen gaat dus uit naar de CDU als coalitiepartner. FDP-lijsttrekker Lindner kent Laschet bovendien goed. En ook de conservatieven onder de Groenen, zoals minister-president Winfried Kretschmann van Baden-Württemberg, spreken zich uit voor de CDU.

Kan Laschet dan toch nog kanselier worden? Aan zijn positie wordt van alle kanten getornd. Fractievoorzitter Ralph Brinkhaus, minister van Volksgezondheid Jens Spahn, de eerder genoemde Friedrich Merz en de andere verliezer om het CDU-voorzitterschap, Norbert Röttgen, zijn allemaal uit op het CDU-voorzitterschap. Alle vijf mannen komen uit Noordrijn-Westfalen. Het aandeel vrouwen binnen de CDU is nog altijd klein, om niet te spreken van het aantal mensen met een migratieachtergrond.

Het machtsspel bij de CDU en de zwakke positie van Laschet is niet bepaald een goede uitgangspositie voor de eerste verkennende coalitiebesprekingen. De Groenen noemden de partij in deze toestand al „niet in staat om te regeren of te formeren”. Dat blijkt ook uit de delegatie die de CDU deze zondagavond naar het eerste gesprek met de FDP stuurt: tien man van de CDU, plus vijf van de CSU. Iedereen die uit is op invloed, wil erbij zijn, inclusief natuurlijk Markus Söder van de CSU. Want als het toch nog mocht lukken met die gesprekken met FDP en Groenen, kan zich opnieuw de kans voordoen om de aangeslagen kandidaat-kanselier Laschet aan de kant te schuiven.