Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos

Magnumfotograaf Jonas Bendiksen misleidt zijn publiek met nepfoto’s van fakenews-epicentrum

Misinformatie Fotograaf Jonas Bendiksen portretteerde in The Book of Veles een Macedonisch stadje dat bekend kwam te staan als epicentrum voor nepnieuws. Vijf maanden na publicatie blijken de foto’s in het boek gemanipuleerd. „Eindelijk kan ik weer een oprecht en eerlijk burger zijn.”

The Book of Veles is het nieuwste werk van Jonas Bendiksen. De Noorse fotograaf, die is aangesloten bij het Magnum-agentschap, brengt daarin de Macedonische stad Veles in beeld. Braakliggende stukken grond, parken, grimmige buurten waar bruine beren rondzwerven. In april kwam het uit, afgelopen maand was het werk te zien op het jaarlijkse internationale fotofestival in Perpignan.

En nu, vijf maanden na publicatie, blijken de foto’s in het boek gemanipuleerd. Bendiksen fotografeerde de stad, maar voegde daarna mensen en dieren aan de beelden toe.

„Eindelijk kan ik weer een oprecht en eerlijk burger zijn”, twitterde Bendiksen twee weken geleden opgelucht. Een twitteraar had het publiek op de manipulaties gewezen. Bendiksen: „Als je The Book of Veles al hebt gekocht, hoop ik dat je het nog steeds kunt waarderen…”

Veles is een Macedonisch provinciestadje (40.000 inwoners) dat in 2016 bekendheid verwierf als fakenews-epicentrum. Tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen onderhielden scholieren en studenten er tientallen websites met nepnieuws, voornamelijk Trump-propaganda. De clicks leverden flinke bedragen op.

Alle personages in ‘The Book of Veles’ zijn door de computer gegenereerd. Net als de dieren. En wellicht ook de schilderijen die in verschillende huiskamers terugkomen, sommige auto’s en elektriciteitskabels: de fotograaf laat in het midden wat precies echt is, en wat niet.
Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Alle mensen in ‘The Book of Veles’ zijn door de computer gegenereerd. Net als de dieren. En wellicht ook de schilderijen die in verschillende huiskamers terugkomen, sommige auto’s en elektriciteitskabels: de fotograaf laat in het midden wat precies echt is, en wat niet.
Foto’s Jonas Bendiksen / Magnum Photos

Leugens en misinformatie

Fotograaf Jonas Bendiksen liep in die tijd over van frustratie vanwege de leugens en misinformatie die werden verspreid in „het Trump-tijdperk”, vertelt hij aan de telefoon. „Waar waren de feiten? Waar ging het heen met informatie?” Tegelijkertijd raakte hij gefascineerd door het gegeven dat een groepje tieners in het noorden van Macedonië plots een rol speelde op het politieke wereldtoneel. Nieuwszenders van over de hele wereld bezochten het provinciestadje – zelfs Obama had het over Veles.

Bendiksen maakt zich zorgen over de opkomst van steeds professionelere deepfakes en valse portretten, vertelt hij. „Zelfs ik, iemand die al twintig jaar met beeld bezig is, heb steeds meer moeite om echt van nep te onderscheiden.” Toen Veles óók een god uit de Slavische mythologie bleek te zijn, die in verband gebracht wordt met oplichting, spel en magie, besloot Bendiksen af te reizen naar de stad. „Al die verhaallagen die draaien om echt en nep: het was onweerstaanbaar.”

Bendiksen fotografeerde in Veles flatgebouwen, snackbars, parken, en kantoren. Hij hoefde alleen maar te wachten tot er niemand in beeld was. Eenmaal thuis ontwierp hij met hulp van YouTube-instructiefilmpjes 3D-modellen van onder meer mensen, beren en honden: avatars die je poses kunt laten aannemen, kunt belichten en aankleden. Die plaatste hij in zijn foto’s. Het openingsessay van het fotoboek (5.000 woorden) is bovendien van begin tot eind door de computer geschreven, Bendiksen voedde een programma artikelen die over Veles in de media zijn verschenen.

Bendiksen: „Ik wilde weten waar het met manipulaties en nepnieuws naartoe zou kunnen gaan in de toekomst. Dit was een poging om het antwoord te vinden.” Alleen zijn uitgever en vrouw wisten ervan.

Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Foto’s Jonas Bendiksen / Magnum Photos

Hoofd vol mogelijkheden

Bendiksen brak als fotograaf door in 2006 met Satellites, een boek waarin hij het leven van geïsoleerde gemeenschappen vastlegde langs de grenzen van de voormalige Sovjet-Unie. Wie niet weet van de vervalsing in The Book of Veles, ziet typische Bendiksen-beelden, desolaat en sprookjesachtig tegelijk. Bendiksen vertelt dat zijn hoofd inmiddels tolt van de mogelijkheden: „Het is een verwarrende ervaring: ik moest bij het maken van de beelden ineens van buitenaf naar mijn werk kijken. Wat voor foto zou Jonas Bendiksen gemaakt hebben?”

De fotograaf ging ervan uit dat er na publicatie al gauw vragen zouden komen over de authenticiteit van zijn werk. Hij liet bewust „kruimels” achter: aanwijzingen die de oplettende kijker aan het twijfelen zouden kunnen brengen. Inwoners van Veles bijvoorbeeld zouden zich kunnen verbazen over al die beren – zij hadden nog nooit een beer in hun stad gezien. Elektriciteitskabels die toevallig een lachende mond vormen, zouden vragen kunnen oproepen. Net als personages met tatoeages die verderop in het boek plots als graffiti op een muur terugkomen. Wie opnieuw kijkt ziet veel vreemde dingen in het boek, al wordt nooit helemaal duidelijk wat nu echt is en wat niet.

Maar: Bendiksen viel niet door de mand. Toen na verschijning van zijn boek verschillende media zich meldden omdat ze zijn werk wilden afdrukken, hield hij de media-aandacht af. „Dat zou een stap te ver gaan, via de media nepfoto’s verspreiden zou onethisch zijn.” Dat hij zijn werk wél aanbood voor het fotofestival in Perpignan noemt Bendiksen een „stresstest” voor de industrie. Hij vindt dat zoiets in een omgeving met vakgenoten kan. Hij wilde weten of zij misinformatie wel zouden herkennen?

Hoewel Bendiksens misleiding inmiddels vooral „briljant” wordt genoemd, is er ook kritiek. Hij zou het vertrouwen in de documentairefotografie met deze „grap” kunnen schaden. Bendiksen: „Ik hoop dan van harte dat die schade van korte duur is.” Hij verwacht dat wat we nu tegenkomen aan nepnieuws en beeldmanipulatie nog maar het begin is. „Dan kunnen we beter nu een kijkje nemen in de gereedschapskist en discussieren hoe we ons ertegen wapenen.”

Bendiksen ziet zichzelf als een hacker die de kwetsbaarheden in het systeem blootlegt. „En misschien”, zegt hij, „is het beter dat ik dat doe, iemand met de intentie om de misleiding op te biechten, in plaats van iemand met andere intenties.”

Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Foto Jonas Bendiksen / Magnum Photos
Foto’s Jonas Bendiksen / Magnum Photos