In de biechtstoel bij Remkes ging Kaag om

Gesprek informateur D66 verzette zich maandenlang tegen onderhandelingen met de ‘oude’ coalitiepartijen. Die lijken er nu wel te gaan komen.

Informateur Johan Remkes, woensdagochtend, vlak voor zijn gesprek met de negen fractievoorzitters.
Informateur Johan Remkes, woensdagochtend, vlak voor zijn gesprek met de negen fractievoorzitters. Foto David van Dam

Meer dan een half jaar had D66 zich verzet tegen onderhandelingen over een nieuw kabinet met VVD, CDA en ChristenUnie, de ‘oude’ coalitie van Rutte III, maar woensdagavond leek dat voorbij te zijn: de vier partijen gaan volgens betrokkenen toch met elkaar aan tafel zitten. Dat zou het advies worden van informateur Johan Remkes. De Tweede Kamerfractie van D66 overlegde er tot woensdagavond laat over, maar nam nog geen besluit.

Het leek lang geleden al een logische en makkelijke weg: doorgaan met de vier partijen die bij de verkiezingen op 17 maart opnieuw een meerderheid hadden gehaald. Maar bij D66, de partij die flink had gewonnen met de campagnebelofte van ‘nieuw leiderschap’, maakten ze al snel duidelijk dat ze daar niet op zaten te wachten. D66 wilde „een zo progressief mogelijk” kabinet – niet met de ChristenUnie erbij, maar met GroenLinks of de PvdA. En toen die twee elkaar stevig vast gingen houden: met allebei.

D66-randje

In het gesprek op woensdag, met negen partijen aan tafel, hoorden anderen D66-leider Sigrid Kaag opeens praten over een kabinet met een progressief randje: een D66-randje. Bij de PvdA leek de stemming daarna gelaten, bij GroenLinks overheerste teleurstelling. Die twee hoopten de afgelopen dagen nog op een kabinet met zes partijen: VVD, D66, CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie.

Woensdag zou het gaan over een extraparlementair kabinet, zonder coalitie maar wel met bewindslieden van partijen uit de Tweede Kamer.

Johan Remkes was zelf ’s ochtends als eerste bij Het Logement op Het Plein. Zichtbaar uit zijn humeur. Een dag eerder hadden D66’ers rondverteld dat hij maandag veel had gedronken en „warrig” was geweest. Bij de deur zei Remkes dat hij „geen zin had in flauwekul”. „En het regent ook nog.”

In de vergaderzaal kreeg Remkes van bijna alle partijleiders een boks, maar net toen Kaag binnenkwam draaide hij zich om. Twee tellen later zwaaide hij naar haar. Bijna drie uur lang praatten ze met elkaar over opties voor een nieuw kabinet: op basis van een minderheid in de Tweede Kamer, extraparlementair of toch gebaseerd op een meerderheid.

Biechtstoel

In de pauze – er waren voorverpakte broodjes – werden de politieke leiders een voor een bij Remkes binnengeroepen in een apart zaaltje voor de zogenoemde ‘biechtstoelprocedure’. De grootste partij eerst. En wat opviel: voor het eerst in maanden gingen GroenLinks-leider Jesse Klaver en Lilianne Ploumen van de PvdA niet samen, maar los van elkaar in gesprek met een informateur.

Dat zij elkaar zo stevig vasthielden zagen anderen als een deel van het grote probleem dat de formatie was geworden. Met één van de twee was een coalitie er misschien al geweest: VVD, CDA en ook D66 vonden dat een goed idee. En ook de ChristenUnie, waar de fractie én de bewindslieden zichzelf overbelast voelen na vier jaar meeregeren, vond dat het nu aan een van die linkse partijen was om mee te doen aan een coalitie.

GroenLinks en de PvdA moesten daar niets van weten. CDA en VVD wilden op hun beurt niet eens proberen of ze eruit konden komen met de twee linkse partijen samen, en ook die twee partijen hielden elkaar vast. En zo ontstond, als een soort laatste redmiddel om nieuwe verkiezingen te voorkomen, het idee van een minderheidskabinet. Maar dat wilde D66 niet. GroenLinks en PvdA waren ook niet van plan om zo’n kabinet te steunen – voor die partijen was het alles of niets. En D66 zag er niets in om samen met twee rechtse partijen steeds op zoek te moeten naar meerderheden in een Tweede Kamer met een meerderheid van rechtse partijen. D66’ers vonden: liever nieuwe verkiezingen dan zo’n kabinet.

Maar Remkes ging het vanaf 7 september wél onderzoeken, en in de gesprekken met hem werd D66 naar een optie geleid die de partij maandenlang fel had afgewezen: onderhandelen met de ‘oude’ coalitiepartijen en dus ook met de ChristenUnie.

Droom van GroenLinks

In Het Logement ging dat woensdag zo: Sigrid Kaag bleek tijdens de biechtstoelprocedure te hebben gezegd dat ze een extraparlementair kabinet met steun van de ChristenUnie wél goed zou vinden. Was ze dan ook bereid om met die partij te onderhandelen over een ‘gewoon’ meerderheidskabinet? De andere partijleiders hoorden aan tafel, weer met z’n allen, hoe Kaag dat tegen Remkes bevestigde.

Lees ook: Vertrouwen in kabinet daalt fors

En zo leek er een eind te komen aan de droom van vooral GroenLinksers om eindelijk te laten zien dat zij ook verantwoordelijkheid kunnen nemen voor het landsbestuur. De mislukte onderhandelingen over het kabinet-Rutte III, in 2017 waren de partij slecht bekomen. Deze keer moest en zou het lukken; al ver voor de verkiezingen van maart was de partij begonnen met de voorbereidingen voor de onderhandelingen. Maar die kwamen er niet voor GroenLinks. En als het de komende tijd zou lukken met de ChristenUnie: bij deze formatie misschien wel nooit.

Voor D66 kan het worden gezien als een nederlaag. Als die partij nu toch eindigt in een kabinet met wéér de ChristenUnie, de ‘roestige auto’ waar Kaag het in juni over had, is er niets terecht gekomen van haar voornemen om het helemaal anders te doen. Kaag was de afgelopen dagen al wel gaan draaien. Al was het eerst nog voorzichtig: in het weekend zei ze dat zij, met het oog op het „nationale belang”, als eerste met haar ogen zou knipperen en geen blokkade meer had tegen de ChristenUnie als die aan tafel wilde gaan zitten met óók PvdA en GroenLinks. Dan werd het een coalitie met zes partijen.

De dagen erna verspreidde D66 het verhaal dat Kaag had bedoeld: laten we beginnen met zes, en als het eindigt met vier kan het óók. Zelfs als die vierde partij aan tafel de ChristenUnie zou zijn, en GroenLinks en de PvdA niet meer meededen.

Op woensdagavond stuurde Remkes VVD, CDA en D66 weg met de boodschap: dit moet het worden volgens mij, praat erover met jullie fracties. Bij de VVD waren ze er snel uit, van het CDA is ook wel zeker dat het graag met de ChristenUnie verdergaat. Maar bij de D66-fractie leek het nog moeilijk te liggen. Op donderdag wordt er verder gepraat in Het Logement. Als het alsnog misloopt lijkt er nog maar één uitweg te zijn: nieuwe verkiezingen.