Edith Schippers’ bijdrage aan de onontkoombaarheid van Mark Rutte

Schaduwleiders Niemand kan om Mark Rutte heen. Vijftien jaar geleden legde zijn toenmalige rechterhand Edith Schippers de basis voor zijn onvermijdelijkheid. Hun omgeving zag een ‘bijzonder duo’.

Mark Rutte en Edith Schippers op een VVD-congres in 2016.
Mark Rutte en Edith Schippers op een VVD-congres in 2016. Foto Phil Nijhuis

Als er in maart 2006 plots een vacature ontstaat aan de top van de VVD weet Edith Schippers meteen wie ze moet bellen. En dat is niet Mark Rutte. Schippers, op dat moment zorgspecialist en prominent lid van de Tweede Kamerfractie van de VVD, heeft vernomen dat Rutte (39), de ambitieuze staatssecretaris van Onderwijs in het tweede kabinet-Balkenende, VVD-leider Jozias van Aartsen wil opvolgen. De laatste heeft er de brui aan gegeven na tegenvallende gemeenteraadsverkiezingen van die maand. En Van Aartsen vindt dat Rutte hem moet opvolgen.

Maar Schippers, die in deze periode wordt gekozen tot vicevoorzitter van de fractie, weet een betere kandidaat: Henk Kamp, op dat moment minister van Defensie, en eerder uitgesproken woordvoerder migratie en asielbeleid. Hij heeft hierover hetzelfde soort restrictieve opvattingen als Schippers. Beiden voelen zich geïnspireerd door het gedachtengoed van Frits Bolkestein. Schippers polst Kamp voor het partijleiderschap, „maar die wilde niet”, vertelt ze in Schaduwleiders, rollen en invloeden van ‘tweede mannen’ in de politiek, het boek dat eind vorige week verscheen.

Na de weigering van Kamp denkt Mark Rutte snel door te kunnen stomen naar de top. Schippers en een paar andere prominente fractieleden snijden hem echter de pas af. Rutte moet wachten op de lijsttrekkersverkiezing in mei 2006. Hij wint die interne verkiezingen nipt van zijn concurrent, Rita Verdonk.

In de eerste jaren van het tijdperk-Rutte (2006-2009) strompelt de partij van incident naar incident. Verdonk blijft intern en extern stoken tegen Rutte, die ze „niet echt rechts” vindt. Er zijn ook ongelukkige optredens van de VVD-leider zelf. Zijn pleidooi voor meer aandacht voor duurzaamheid en innovatie (‘Groen Rechts’) in augustus 2008 zorgt voor een opstand in de partijgelederen.

Deplorabele staat

Naast de stuntelende Rutte groeit Edith Schippers uit tot machtsfactor. Als Rutte de wekelijkse fractievergadering op dinsdag voortijdig moet verlaten voor overleg met de Eerste Kamerfractie storten veel fractieleden bij de vicevoorzitter hun hart uit over de deplorabele staat van de partij. Schippers concludeert dat het zo niet langer gaat en wil dat Rutte de populaire, maar stokerige Verdonk de wacht aanzegt. Rutte aarzelt, schuift de beslissing steeds voor zich uit en is bang is voor een breuk in de partij. Als Rutte Verdonk tijdens een fractievergadering op 13 september 2007 toch wegstuurt, is dat mede op instigatie van zijn nummer twee, zegt Rutte. „Edith gaf me daarbij het laatste duwtje.”

Fractiegenoten beschouwen de gebeurtenissen van destijds als hét voorbeeld van „hoe goed het duo van Mark en Edith functioneerde”, zegt bijvoorbeeld toenmalig fractielid Paul de Krom. „Mark was de voorzitter, het boegbeeld naar buiten, de verbinder. Edith was degene die binnenin de controle hield en erop lette dat het gedachtengoed goed zichtbaar bleef.”

Lees ook dit artikel: De methode-Rutte: zonder ideologie heb je weinig te verliezen

Na het wegsturen van Verdonk in 2007 dringt Schippers, samen met andere partijprominenten, er bij Rutte op aan meer aandacht te gaan geven aan klassiek-liberale uitgangspunten: een streng begrotingsbeleid, meer politie en een restrictief migratiebeleid. Eigen prioriteiten van Rutte, zoals aandacht voor innovatie en duurzaamheid, passen daar volgens haar niet bij. Opnieuw geeft Rutte zijn rechterhand van destijds krediet. „Edith zei tegen mij: ‘Het is prima als je de economie op gang wilt helpen door de innovatiekracht van Nederland te versterken – mijn groene agenda – maar als je zo slecht in de peilingen staat, heb je het recht niet met de kiezers het gesprek over die groene agenda te voeren. Je moet eerst die kiezer erkennen in zijn streven naar veiligheid, een sterke economie en streng migratiebeleid.’ Edith maakte mij duidelijk dat de kiezer die drie dingen van mij nog niet had gehoord. Dat was haar kracht.”

Partijgenoten zien hoe Schippers en Rutte hard botsen over de „strategische herpositionering” van de VVD, zoals de eerste dat noemt. Als de nummer twee tijdens het jaarlijkse uitje van de partijtop in augustus 2008 binnenkomt bij het Zuid-Franse vakantiehuis van VVD-prominent Ben Verwaayen valt ze met de deur in huis. „Zegt Mark dat het goed gaat? Het gaat klote!” Verwaayen vertelt hoe „Mark hard moest lachen” om dit soort „mokerslagen”. Edith had mij door, zei Rutte. „Onmiddellijk daarna kwam zijn charme en zei Mark: ‘Ik weet ook wel, Edith, dat je een beetje gelijk hebt. Maar zo erg als jij het nu voorstelt, is het toch ook weer niet?’”

Groeiende waardering

Gaandeweg groeit Schippers’ waardering voor Rutte als iemand die temidden van tegenslag en tegenspraak altijd monter doorgaat. „Ook al is het doel nergens meer in zicht, wordt hij besmeurd en verguisd, schrijft iedereen hem af, hij geeft niet op”, zegt ze. „Zijn ego is ondergeschikt aan het resultaat.”

Dertien jaar later lijkt die observatie nog steeds op te gaan. Ook na het turbulente Tweede Kamerdebat van 1 april van dit jaar toen het lot van Rutte als leugenachtig politicus bezegeld leek, vocht hij zich terug. De man met wie vrijwel niemand meer wilde samenwerken, bleef de onontkoombare spil van het leven aan het Binnenhof.

VVD-veteraan Henk Kamp, sinds vorige week de nieuwe demissionair minister van Defensie, zei een fles wijn te zetten op nog acht jaar Rutte als premier.

Spindoctor

Schippers bijdrage aan Ruttes opkomst is niet alleen politiek-strategisch van aard. Ze functioneert ook als spindoctor, zo blijkt als het vierde kabinet-Balkenende in februari 2010 is gevallen over ruzies binnen de coalitie over de missies naar Irak en Afghanistan en er Tweede Kamerverkiezingen op komst zijn.

In de verkiezingscampagne zeurt een issue door dat de VVD-kansen volgens Schippers negatief beïnvloedt: het vrijgezellenbestaan van Rutte. Talkshowhosts als Harry Mens stellen daar ongemakkelijke vragen over aan Rutte. „Ik krijg mailtjes”, zegt Mens in zijn show, „van mensen die vragen: ‘Als ie nou premier wordt, gaat-ie dan alleen in dat Catshuis wonen?’” Politieke tegenstanders lanceren een satirisch filmpje op YouTube over ‘De Sterke vrouw achter Mark’ die wekelijks de was van haar zoon komt doen. Het filmpje eindigt met een poster van de Amsterdamse oud-burgemeester Job Cohen, premierskandidaat van de PvdA: „Voor een volwassen Nederland.”

Mark Rutte haalt er zijn schouders over op. Als politicus wil hij over politiek praten, niet over zijn privéleven, laat staan wie er bij hem thuis op de bank wacht. „Ik had een hekel aan politici die regelmatig op televisie over hun zieleroerselen zaten te praten”, vertelt hij. „Ik dacht: Joh, zorg er nou eens voor dat de straatlantaarns op tijd aangaan en er een ziekenhuis in de buurt is. Dan geloof ik het verder wel wat je allemaal meemaakt.”

Schippers dringt juist aan op actie. Ze spreekt over „schadelijke boodschappen.” „Onze politieke tegenstanders”, vertelt ze „wilden Mark neerzetten als iemand die niet voor zichzelf kon zorgen, laat staan dat hij het land kon leiden.”

Samen met Ruttes medewerker Annelies Pleyte praat ze in op de partijleider. „We zeiden tegen hem: We moeten wat meer over jou persoonlijk gaan vertellen, dingen die een ander beeld van jou neerzetten. Een skiënde Mark, een Mark die van New York houdt, iemand die een spannend leven leidt, iemand waar mensen graag bij willen horen, niet iemand die in Putten bij de kachel met zijn moeder zit, een Mark bovendien die een bijzonder verleden en een bijzondere familieachtergrond heeft.”

Je moet Edith niet meteen bellen na een tv-optreden van jezelf

Mark Rutte VVD-partijleider

Met dat laatste doelde Schippers op het Indisch verleden van de familie Rutte. De eerste vrouw van Ruttes vader stierf in een Japans interneringskamp. Met zijn tweede vrouw leefde hij enkele jaren in het nieuwe Indonesië. Het levert interessant materiaal voor de media op, vindt VVD-voorlichter Nick Kouwenhoven. Die wil dat Rutte optreedt bij Love4you, een praatprogramma bij RTL4 met veel hapjes en drankjes. Kouwenhoven durft zijn suggestie echter niet met Rutte zelf te bespreken. „Ik besprak zulke dingen altijd eerst met Edith. Want Marks reactie was heel vaak: ‘Ik ga dat echt niet doen.’ Maar van Edith nam hij het aan als die vond dat hij het wel moest doen.”

Schippers en Pleyte overtuigen Rutte van de noodzaak meer over zichzelf te vertellen en bereiden het optreden bij de de RTL-presentatoren Carlo Boszhard en Irene Moors samen met hem voor. Dat wordt een succes. Eind februari vertelt hij over het Indisch verleden van zijn familie, er wordt saté geserveerd. Met smakelijke anekdotes en rechtse stellingnames („de grens sluiten voor kansarme mensen. Geert Wilders heeft hier een punt”) wint hij het vertrouwen van de sceptische presentatoren. Aan het eind gaan er in de studio meer handen omhoog voor de VVD dan in het begin.

Mark Rutte noemt de episode met RTL als „voorbeeld waarbij Edith mij in een richting duwde die mij beviel”. Bij nader inzien vond hij zijn reserves over persoonlijke kwesties „onzin van mezelf. Want waarom vond ik Hans Wiegel zo goed in de jaren zeventig? Die liet ook wel eens iets van zichzelf zien en vertelde over zijn persoonlijk leven. Ik ging het dus nog eens bij mezelf na en zei: Ja, het is te zwart-wit gedacht dat je alleen met inhoud op televisie moet verschijnen. Ik heb, net als ieder mens, mijn eigen geschiedenis. Ik heb ouders waar ik trots op ben. Daar mag ik toch best iets over vertellen?” In de jaren erna zou Rutte meer over zichzelf gaan vertellen. Het Indisch verleden van de familie werd een evergreen in tv-shows en andere optredens.

In de maanden en jaren erna bleef Schippers haar ‘eerste man’ scherp houden. Ze stond hem bij als secondant tijdens de uiterst ingewikkelde kabinetsformatie van 2010 die hem het gedroomde premierschap bezorgde. Meer dan Rutte was ze voorstander van samenwerking met de PVV, die dat jaar 24 zetels had gewonnen.

Gevraagd naar het moment waarop ze het meest invloed uitoefende, noemt Schippers de grote verkiezingsdebatten zoals in 2010 en in 2012. „Als de spanning enorm opliep”, vertelt ze, „omdat er een belangrijk debat was dat in de verkiezingen doorslaggevend kon zijn, dan was mijn bijdrage het meest effectief. Juist op zo’n moment waren wij een zeer goed team en gingen een heleboel helpers aan de kant.”

Lees ook dit artikel: Al in de brugklas volgde Mark Rutte de politiek. Dáár wilde hij aan meedoen

De scherpe voorbereiding van de debatten met Wilders hielp Mark Rutte om uit te groeien tot dé verdediger van het politieke midden tegen de aanvallen van de PVV. Rutte zegt: „Edith had met name een goed gevoel voor de Wilders-kiezer. Er was vrij lange tijd een grote groep kiezers die zweefde tussen de VVD en PVV. Schippers wist destijds zeer goed wat zij belangrijk vonden. PVV’ers willen voor alles een harde aanpak van migratie. Nou, dat wilde ik ook, maar wel op een fatsoenlijke manier, zonder de islam belachelijk te maken of een Koran-politie in te stellen, zoals de PVV wilde.”

Na de debatten werd er altijd geëvalueerd. Schippers deed dat op karakteristieke wijze, vertelt Rutte. „Na een debat belden we vaak en begon ze meteen tien minpunten over mijn optreden op te sommen. Om dan aan het eind zeggen: maar het ging best redelijk hoor.” Zijn conclusie: „Je moet Edith niet meteen bellen na een tv-optreden van jezelf.”

‘Ik had dat premierschap overgenomen’

Mark Rutte groeide als politicus en werd onontkoombaar, ook voor partijgenoten die hem wilden opvolgen. Halbe Zijlstra meldde zich maar verdween in 2018 roemloos van het toneel na een gebleken leugen. Edith Schippers, door veel partijgenoten getipt als Ruttes opvolger, stak tijdens haar ministerschap van Volksgezondheid (2010-2017) nooit haar vinger op zolang Rutte de eerste man van de VVD bleef en verder wilde. Ambities had ze echter wel. Dat bleek in het najaar van 2014 toen er werd gespeculeerd op een vertrek van Rutte naar Brussel. Schippers zegt: „Ik wist dat Mark niet naar Brussel zou gaan. Maar als dat toch was gebeurd had ik natuurlijk dat premierschap overgenomen (..). Ik ga dan echt niet bescheiden zitten doen. Je voelt dan toch een bepaalde verantwoordelijkheid.”

Mark Rutte bleef. Edith Schippers verliet de politiek na de verkiezingen van 2017 en ging leiding geven aan DSM Nederland. Ze bleef geregeld contact houden met de premier. Een terugkeer naar de landelijke politiek sluit ze niet uit, al noemt ze die „niet waarschijnlijk”. Haar politiek metgezel sinds 2006 oordeelt genereus over Schippers. Rutte zegt dat hij „tegen haar opkeek”, onder meer vanwege hetzelfde soort doorzettingsvermogen dat Schippers eerder bij hem ontwaarde. „Als Edith iets wil, krijgt ze het voor elkaar (..) Uniek!”