Reportage

Moet dit dorp nu helemaal wijken voor het kanaal tussen Terneuzen en Gent?

Leefbaarheid Het Kanaal van Gent naar Terneuzen sijpelt onder de damwanden door Sluiskil in. Het maakt de oude haat-liefdeverhouding tussen dorp en kanaal nog complexer.

Het Kanaal van Gent naar Terneuzen in Sluiskil. Het water van het kanaal sijpelt onder de damwanden door.
Het Kanaal van Gent naar Terneuzen in Sluiskil. Het water van het kanaal sijpelt onder de damwanden door. Foto Wouter Van Vooren

Waar Sluiskil begint en het kanaal eindigt, dat is maar net hoe je het bekijkt. Ja, het kanaal heeft oevers. Maar die zeggen niet zoveel. Het stroomt bijvoorbeeld ook in de kelder van Paul van der Lingen.

Als je even met hem meeloopt, dan laat hij het zien. Kijk: een bodempje water. En dan kruipt het dus langs de muren omhoog naar de woonkamer. Krijg je schimmel van. „Daar valt al het pleisterwerk eraf.”

Dat komt doordat het grondwater in verbinding staat met het Kanaal van Gent naar Terneuzen: de damwand reikt niet diep genoeg. Als er een schip langskomt, zo’n grote, dan stijgt het soms zelfs eventjes. Dat zogenoemde ‘instantane drukeffect’ merkt Van der Lingen ook in z’n kelder.

Het Zeeuws-Vlaamse Sluiskil (2.400 inwoners) en het Kanaal van Gent naar Terneuzen kennen een complexe haat-liefdeverhouding. Het kanaal zorgt al meer dan een eeuw voor bedrijvigheid en werkgelegenheid, in de scheepsbouw of de industrie die zich erlangs vestigde.

Tegelijkertijd is het kanaal ervoor verantwoordelijk dat de grondwaterstand in Sluiskil altijd hoog is. Doordat de damwand bij een verbreding van het kanaal in de jaren zestig niet al te diep is aangelegd, sijpelt het kanaalwater van onderaf het dorp in. Tientallen huizen in het dorp kampen hierdoor met grote en kostbare waterschade, zo stelde ingenieursbureau Wareco in 2017 vast.

Het leidde tot Kamervragen en een bezoek van – de inmiddels afgetreden – demissionaire minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat, VVD), afgelopen zomer. Maar tot dusver blijft een oplossing uit: noch de gemeente Terneuzen, noch Rijkswaterstaat ziet een rol voor zichzelf weggelegd. Dat doet bij sommige Sluiskillenaren een oude angst herleven: zijn er misschien plannen om een deel van het dorp te laten wijken voor een kanaalverbreding, zoals in de jaren zestig al eens gebeurde?

Het Kanaal van Gent zorgt ervoor dat de grondwaterstand in Sluiskil altijd hoog is.
Foto Wouter Van Vooren
Het grondwater in Sluiskil staat in verbinding met het Kanaal van Gent: de damwand reikt niet diep genoeg. Dat merken inwoners in hun kelders.
Foto Wouter Van Vooren

Kajuit tussen rijtjeshuizen

Wie Sluiskil bezoekt, merkt snel genoeg dat hij of zij zich naast een van de breedste – hier ruim tweehonderd meter – kanalen van Nederland bevindt. De schepen varen dwars door het dorp, om de zoveel tijd duikt tussen de rijtjeshuizen een kajuit op.

Jaak Martens, eigenaar van de SPAR-supermarkt en voorzitter van de Dorpsraad Sluiskil, kan wel lachen om de schok die nieuwkomers op zo’n moment ervaren. Zelf ziet hij de gigantische schepen, op weg naar of terugkerend van de Gentse fabrieken van ArcelorMittal of Volvo, vanuit z’n eigen achtertuin – ze vallen hem nog nauwelijks op.

Het kanaal, zegt Martens, heeft Sluiskil groot gemaakt. Aan het begin van de vorige eeuw, tijdens de industrialisatie, kwamen op deze waterweg – gegraven toen Nederland en België nog één waren – allerlei bedrijven af. Vandaag de dag zitten die er nog: Yara (de grootste kunstmestfabriek van Noordwest-Europa), scheepswerf De Schroef en héél veel overslagbedrijven. „Dat hoort allemaal bij het dorp.”

Veel inwoners werken in de verschillende bedrijven aan het water. De SPAR van Jaak Martens profiteert van de scheepsbemanningen die soms komen inslaan. Yara sponsort het enorme jaarlijkse dorpsfeest. Zo houdt de waterweg direct en indirect het dorp economisch op peil: hoewel Zeeuws-Vlaanderen krimpt, heeft Sluiskil relatief veel voorzieningen. Martens somt trots op: er is een bakkerij, een slager, restaurants, zelfs een goed hotel – dat krijg je met al die grote bedrijven in de buurt.

Het kanaal heeft ook een andere kant, zo weten de dorpelingen. Het maakte Sluiskil niet alleen groot, maar ook klein. In de jaren zestig werd het centrum gesloopt, om het kanaal te verbreden. Dat moest de haven van Gent, die achterbleef bij die van Antwerpen, beter bereikbaar maken. Het hart van Sluiskil viel ‘in het water’, zoals de bewoners deze gebeurtenis nog altijd noemen. Honderd huizen en toentertijd alle cafés verdwenen.

De waterweg houdt het dorp economisch op peil. Er zijn nog relatief veel voorzieningen, zoals een bakkerij, restaurant, slager en hotel. Foto Wouter Van Vooren

Damwanden ontoereikend

Dat zit de Sluiskillenaren op zich niet echt dwars meer, wél dat nu ook het overgebleven deel van het dorp hier en daar onder water loopt. Bij de verbreding zijn de damwanden van het kanaal niet diep genoeg gemaakt om te voorkomen dat het kanaalwater contact maakt met het grondwater, ontdekten de ingenieurs van Wareco.

De gevolgen zijn op veel adressen in Sluiskil te merken. Huizen hebben grondwater in de kelder, dat via de muren omhoog klimt tot in de kamers op de begane grond. Wareco telde in ieder geval bijna honderd huizen met klachten, met name rondom de Bosjesweg.

Met een regenbui staat de hele tuin onder water

Paul van der Lingen voorzitter van de Stichting Wateroverlast Sluiskil

Het doorsijpelen van het kanaal veroorzaakt waterschade en schimmels, tuinen die onder water komen te staan, loszittend tegelwerk en stank. „Met een regenbui staat de hele tuin onder water”, zegt Paul van der Lingen. „Als je gaat graven, vind je het grondwater al na twintig centimeter.” De voorzitter van de Stichting Wateroverlast Sluiskil zegt zelf al 11.000 euro te hebben uitgegeven aan maatregelen om de overlast tegen te gaan, zoals vloerverwarming en drainage.

Hoewel de problemen al jaren spelen en bewoners er al in 2016 aandacht voor vroegen, is Van der Lingens stichting (zo’n zestig leden), pas sinds vorig jaar actief. Hij nam samen met enkele andere bewoners het initiatief, omdat ze de problemen naar eigen zeggen nu echt zat waren. De club wil financiële compensatie en een oplossing: prima dat het kanaal er ligt, het brengt veel, maar het moet wel binnen z’n oevers blijven.

Tot dusver gebeurde er aan officiële zijde weinig. Rijkswaterstaat, verantwoordelijk voor de damwand, moet volgens de wet slechts bescherming bieden tegen hoogwater en zorgen voor een ongestoorde scheepvaart – met grondwater heeft het niks te maken. De gemeente heeft een zorgplicht, maar die is in dit geval beperkt, aldus juristen die Wareco inschakelde. Uiteindelijk zijn bewoners zelf verantwoordelijk voor hun huis, schrijft de gemeente Terneuzen op haar website.

Wat het meest zou helpen, is verlaging van de waterstand in het kanaal. Maar dat is, aldus het onderzoeksrapport van Wareco, „niet redelijk”. „Het betreft hier immers hoofdwateren die van groot belang zijn voor een goede doorgang van de scheepvaart.”

Dorpelingen vrezen dat een deel van Sluiskil zal moeten wijken voor een kanaalverbreding.
Foto Wouter Van Vooren
In de jaren zestig werd het centrum van Sluiskil al gesloopt, om het kanaal te verbreden.
Foto Wouter Van Vooren

Moet Sluiskil verdwijnen?

Inmiddels hebben gedupeerde Sluiskillenaren nog maar weinig vertrouwen in gemeente en Rijkswaterstaat. Ze hopen nu vooral op hulp vanuit Den Haag. Nadat Johan Hessing, gemeenteraadslid voor 50Plus, zijn partijgenoten in de Tweede Kamer had gevraagd de minister van Infrastructuur en Waterstaat ter verantwoording te roepen, kwam Cora van Nieuwenhuizen zich in Sluiskil op de hoogte stellen. Ter plaatse zei ze dat de situatie opgelost moest worden.

„De partijen moeten met elkaar om tafel, was haar boodschap”, aldus Paul van der Lingen. Woensdag 21 september vond een gesprek plaats tussen de directeur van Rijkswaterstaat en de burgemeester. Na afloop konden beide partijen nog geen „vervolgstappen” bekendmaken, zeggen ze tegen NRC. Het is wel de bedoeling dat dat „binnenkort” gebeurt.

Het pijnlijkst aan de stilte van overheidswege is misschien wel dat deze inspeelt op een oude angst van Sluiskil: dat er plannen zijn om het dorp wéér te laten wijken voor het kanaal. Bij Terneuzen wordt op dit moment een nieuwe, diepere sluis gebouwd, grotendeels gefinancierd door België, zodat nóg grotere schepen Gent kunnen bereiken. Veel arbeidsmigranten die aan de miljardenklus werken, slapen in opgekochte huizen in Sluiskil.

Het kanaal zelf is nu niet diep genoeg voor dergelijke schepen, en verdieping op termijn staat op de agenda. Wellicht gaat dat ook weer gepaard met uitkoop en een verbreding die het dorp raakt, vrezen sommigen. Jaren geleden is in een studie al eens geconstateerd dat er eigenlijk wel iets gedaan moet worden aan de kanaalbocht bij Sluiskil, wanneer grotere schepen doorgang willen vinden. „Aan de overkant zit de industrie, daar kunnen ze in ieder geval niet meer verbreden”, redeneert raadslid Hessing. Ook dorpsraadvoorzitter Jaak Martens houdt er rekening mee dat het een keer zover is. „We volgen het op de voet.” Eeuwig zonde zou hij het wel vinden – hij zou in Zeeuws-Vlaanderen nergens anders willen wonen dan in Sluiskil.

Officieel zijn er nu geen concrete plannen. Maar dat er niks gedaan wordt aan de wateroverlast, voedt de onrust over of Sluiskil eigenlijk wel mag bestaan. Rondom het dorp spelen nu eenmaal veel belangen – dat weten de bewoners wel sinds de eerste kanaalverbreding. Hessing: „Iedereen moet gewoon eerlijk zijn. Als er niks gebeurt omdat er over tien jaar gesloopt moet worden, moeten we daar misschien vast mee beginnen.”