Café de Ceuvel in Amsterdam wilde de planeet redden, en het pensioenfonds deed uiteindelijk mee

Vies Pensioen De medewerkers van het duurzame Café de Ceuvel in Amsterdam ontdekten dat hun pensioenpremie in fossiele energie werd geïnvesteerd. Actiegroep Vies Pensioen trok met succes ten strijde.

Intiatiefnemers van Vies Pensioen Toon Maassen (links), Katrien Eisenloeffel (midden) en Joey Hodde (rechts) bij Café de Ceuvel in Amsterdam.
Intiatiefnemers van Vies Pensioen Toon Maassen (links), Katrien Eisenloeffel (midden) en Joey Hodde (rechts) bij Café de Ceuvel in Amsterdam. Foto Olivier Middendorp

Vanuit Café de Ceuvel, een duurzaam restaurant in Amsterdam-Noord, maakte Joey Hodde (30) maandelijks rond de duizend euro over naar het Pensioenfonds Horeca & Catering. „Waar gaat al dat geld eigenlijk naartoe?”, vroeg hij zich vijf jaar geleden af. Na veel speurwerk online en diverse telefoontjes had hij het antwoord. Voor een aanzienlijk deel investeerde het fonds het pensioengeld van horecawerknemers in de fossiele industrie, bedrijven in de olie-, gas- en kolensector. „Geld dat bedoeld is voor onze veilige oude dag, bleek rechtstreeks te worden geïnvesteerd in bedrijven die een gevaar vormen voor precies diezelfde toekomst.”

Vijf jaar lang is vanuit De Ceuvel gelobbyd voor een ‘fossielvrij’ pensioen, met succes. Deze maand heeft Pensioenfonds Horeca & Catering, dat een vermogen van circa 15 miljard euro beheert, als eerste Nederlandse pensioenfonds aangegeven fossielvrij door te gaan.

„Hier is het begonnen”, zegt Toon Maassen (29) op het terras van De Ceuvel. In 2014 begon hij samen met Joey Hodde, Esmee Jiskoot, Bart van Overbeek en Wouter Valkenier op een braakliggend stuk land in Amsterdam een duurzaam café. „We draaiden elke euro om, zodat we bijvoorbeeld konden investeren in een kas op het dak – allemaal in een poging zo duurzaam mogelijk te zijn, maar óók betaalbaar te blijven.”

Voor de uitvoering van alle duurzame ideeën was nooit genoeg geld. Hodde: „En toen kwamen we erachter dat, terwijl het klimaat steeds dichterbij gevaarlijke kantelpunten komt, ons pensioengeld onder andere werd geïnvesteerd in de grootste vervuilers.”

Nucleaire wapens

Hodde ging bellen en mailen, werd te woord gestaan en afgewimpeld. Uiteindelijk kwam een afgevaardigde van het fonds langs bij Café de Ceuvel. Toch voelde Hodde zich niet serieus genomen. „De accountmanager maakte me duidelijk dat ik vooral heel blij moest zijn dat hij tijd voor me maakte, want meestal zat hij met de grote jongens zoals McDonald’s.”

Hodde had het gevoel, „samen met mijn hippiefantasietjes over een fossielvrije wereld”, te worden weggewuifd. „Ze zouden nooit uit fossiele bedrijven stappen omdat ze nu eenmaal de pensioenen van hun leden moesten kunnen garanderen. Zonder investeren in fossiele energie zou dat onmogelijk zijn.” En hij moest zich vooral niet te druk maken om deze dingen. Daarbij, investeren in nucleaire wapens en landmijnen deden ze niet, liet de accountmanager weten.

Blijkbaar kan het niet, dacht Hodde, maar zich erbij neerleggen kon hij ook niet. Hij plaatste een vacature voor een stagiaire, onder de titel: „Ga jij mee het gevecht aan?” Met die hulp wilde hij uitzoeken hoe pensioenfondsen precies werken.

Lees ook: Pensioenfonds zet Shell onder druk en eist vergroening

Daarop reageerde Katrien Eisenloeffel (26), milieueconoom in opleiding. Een interessante kwestie, vond ze. Maar al snel kwam ze erachter dat ze meer moest weten dan ze van buitenaf kon achterhalen. Daarom solliciteerde ze ook op een stageplek bij Pensioenfonds Horeca & Catering – en werd er aangenomen. „Op die manier kon ik het fonds van binnenuit leren kennen.” Het Pensioenfonds Horeca & Catering was in eerste instantie niet op de hoogte van Eisenloeffels stage bij De Ceuvel. Toen ze erachter kwamen stelden ze de ‘dubbelrol’ niet per se op prijs, maar ze hadden er na een gesprek wel begrip voor.

Uitgangspunt van het beleggingsbeleid van Pensioenfonds Horeca & Catering, zo bleek Eisenloeffel tijdens haar stage, was de pensioeninleg van horecamedewerkers zo efficiënt mogelijk uit te zetten. Oftewel, met het oog op maximaal rendement. Omdat inkomens in de branche laag zijn en de pensioenpremie op die lonen is gebaseerd, kan met de beleggingsopbrengst maar weinig risico worden genomen. „En er zit nu eenmaal geld in fossiele energie, zeiden ze.”

Eisenloeffel had er plezier in te ontdekken hoe het fonds werkt – „het pensioensysteem in Nederland zit heel goed in elkaar”, weet ze nu. Wel verschoof het doel van haar stage bij De Ceuvel, een schoner pensioen, hierdoor wat naar de achtergrond.

Verantwoord beleggen

Intussen was bij het Pensioenfonds Horeca & Catering een ommekeer ingezet. De Nederlandse pensioenfondsen hadden beleid ontwikkeld voor maatschappelijk verantwoord beleggen, vertelt directeur Paul Braams. Op basis daarvan is vanaf 2018 gewerkt aan verlaging van de carbon footprint van de beleggingsportefeuille – reductie dus van belangen in bedrijven die verantwoordelijk zijn voor CO2-uitstoot. Daarin speelt de fossiele-energiesector een grote rol.

In hoeverre Pensioenfonds Horeca & Catering daarin belegde, was het fonds aanvankelijk niet bekend. Eisenloeffel waagde zich wel aan een becijfering: afhankelijk van precieze data en definities kwam ze in haar onderzoek over de cijfers van 2018 uit op 5,4 à 10,9 procent. In ieder geval waren de beleggingen in de fossiele sector volgens Braams vanaf 2020 nog maar 2 procent van de portefeuille.

Terwijl Eisenloeffel stage liep, besloot Toon Maassen de druk op het pensioenfonds te vergroten. Met Esmee Jiskoot, medeoprichter van De Ceuvel, trof hij voorbereidingen voor een campagne om de horeca in het hele land tegen het ‘vieze pensioenfonds’ te mobiliseren. Eisenloeffel trapte op de rem: „Ik vond dat we het fonds eerst een brief moesten schrijven. Ik wilde het constructief aanpakken.”

Ze had ook goede argumenten om om het pensioenfonds te bewegen zich terug te trekken uit fossiele beleggingen. Het was gewoon slimmer, had ze ontdekt, rendabeler. Want de overgang naar minder vervuilende, groene energie is onvermijdelijk, zegt ze. „Als je de laatste bent om uit fossiele energie te stappen, zijn je aandelen niks meer waard. Dat noemen ze de carbon bubble.”

De brief die begin 2020 naar het pensioenfonds ging was onderzoeksverslag en campagnebetoog ineen. „De grap is: als ze tien jaar geleden uit fossiele energie waren gegaan, was hun dekkingsgraad nu beter geweest.”

Lees ook: Pensioenfonds ABP krijgt 'les' in verantwoord beleggen

Uitnodiging

Twee dagen na de brief kwam een uitnodiging van het pensioenfonds. Maassens aanvankelijke vrees dat ze opnieuw zouden worden afgewimpeld, bleek misplaatst. Directeur Braams liet merken dat hij rekening moest houden met zijn bestuur, maar bleek ook enthousiast over het initiatief. „Het was echt een kantelpunt. Paul Braams hoorde ons aan en zei: ik snap het wel, ik hoop dat jullie actie een succes wordt.”

Maassen en Jiskoot, die inmiddels via Milieudefensie en FossielvrijNL hulp van vijf vrijwilligers hadden, lanceerden daarop de campagne. Onder het motto ‘Jij hebt een vies pensioen’ kwam er een website, en werd een petitie opgezet – Braams zou later de handtekeningen op De Ceuvel in ontvangst nemen. Ook werden kroegentochten georganiseerd om horecapersoneel te informeren. De campagne ging van start op horecavakbeurs Horecava, op 12 maart 2020 zou de eerste kroegeninformatieavond volgen. En toen kreeg Nederland met corona te maken.

Vies Pensioen blies de kroegentochten af, maar met Pensioenfonds Horeca & Catering, vakbond FNV Horeca én Koninklijke Horeca Nederland waren goede contacten gelegd. Een beleidsmedewerker van die werkgeversclub vroeg Maassen of ze hem mochten voordragen voor het verantwoordingsorgaan van het pensioenfonds. Maassen: „Ik schrok van de vraag, maar dacht ook: als ik deze kans krijg moet ik hem pakken ook.”

Zo kon hij elk kwartaal het bestuur vragen of er al wat gedaan was aan de fossiele investeringen. Ook mocht hij het voltallige pensioenbestuur een presentatie geven over klimaatverandering en de onhoudbaarheid van ‘fossiel’. „Hierin vertelde ik niet alleen over de urgentie en de financiële risico’s, maar probeerde ook een belangrijk argument vóór fossiel beleggen te weerleggen; engagement.” Dit betreft het idee dat je als aandeelhouder juist in de fossiele sector moet blijven om een bedrijf in een duurzamer richting te duwen.

Maassen betoogde tegenover het fondsbestuur dat ‘engagement’ voor de fossiele sector niet realistisch is. Zo heeft een bedrijf als Shell onontgonnen olievoorraden op zijn balans. Om duurzamer te worden, zou Shell die voorraden in de grond moeten laten zitten en ze moeten afschrijven.

„Dan vraag je dus als aandeelhouder of je eigen aandelen minder waard mogen worden; daar krijg je nooit een meerderheid voor”, legt Maassen uit. „Daarom kun je als fonds beter druk zetten door eruit te stappen.”

Begin dit jaar liet het bestuur het verantwoordingsorgaan weten dat het unaniem had gekozen voor die stap. Maassen: „Eerst zien, dan geloven, dacht ik.” Maar een maand geleden ging het snel. Zorg dat je een persbericht klaar hebt, kreeg hij te horen. Het Financieele Dagblad berichtte op 2 september: „Pensioenfonds Horeca wil uit de fossiele energie.”

Bewustwording

Maassen, Hodde en Eisenloeffel stralen als ze hun verhaal vertellen. Hodde: „Het ging uiteindelijk nog maar om de laatste 2 procent van het totale aandelenpakket, maar daarmee hebben we wel ongeveer een kwart miljard euro uit de fossiele industrie gehaald.” Overigens is het pensioenfonds nog niet helemaal uit de fossiele energie; de verkoop van ‘besmet’ schuldpapier is niet van het ene moment op het andere geregeld.

Een dag na het horecapensioenfonds maakte ook PME, het pensioenfonds voor de metaal- en elektrotechnische sector, bekend uit fossiele energie te stappen. En bij andere fondsen vragen deelnemers nu eveneens om fossielvrij pensioen, zoals bij ABP, met 1,1 miljoen deelnemers in overheid en onderwijs het grootste pensioenfonds van Nederland.

„Dit laat zien dat actievoeren werkt”, zegt Maassen. „En dat je er vervolgens soms uit kan komen met goed onderzoek en constructief overleg.” Paul Braams kijkt terug op „zinvol en plezierig” samenwerken. „Vies Pensioen heeft zeker bijgedragen aan bewustwording en de urgentie benadrukt”, laat hij weten in een reactie op dit stuk.

Maassen: „Ik heb er veel respect voor dat het pensioenfonds ervoor heeft gekozen ons te omarmen in plaats van ons af te stoten, en dat het als eerste fonds van het land deze stap durfde zetten. Ik maak me veel zorgen over de toekomst van onze planeet, maar dit geeft hoop.”