Werkte de Chinese ‘gijzeldiplomatie’ in de zaak van Huawei-topvrouw Meng?

De zaak-Meng Jarenlang hield China vol dat er geen verband bestond tussen de arrestatie van Meng Wanzhou in Vancouver en de opsluiting van twee Canadezen in China. Totdat ze vrijdag gelijktijdig werden vrijgelaten. Vijf vragen over de ontknoping van de zaak van Meng en ‘de twee Michaels’.

Meng Whanzhou, financieel topvrouw van de Chinese techgigant Huawei, zwaait zaterdag bij haar aankomst op het vliegveld van Shenzhen, na bijna drie jaar huisarrest in de Canadese stad Vancouver.
Meng Whanzhou, financieel topvrouw van de Chinese techgigant Huawei, zwaait zaterdag bij haar aankomst op het vliegveld van Shenzhen, na bijna drie jaar huisarrest in de Canadese stad Vancouver. Foto Jin Liwang / Xinhua via Reuters

In een bloedrode jurk en met lange, wapperende haren stapte Meng Wanzhou in de nacht van zaterdag op zondag van de vliegtuigtrappen in de Zuid-Chinese stad Shenzhen. „Ik ben eindelijk weer thuis”, waren de eerste woorden van de financiële topvrouw van de Chinese techgigant Huawei. „Eindelijk weer terug in de omarming van mijn moederland”, zei ze geëmotioneerd.

Op de landingsbaan wuifde Meng, die vrijdag na bijna drie jaar werd vrijgelaten uit haar huisarrest in de Canadese stad Vancouver, naar een netjes in rijen opgesteld welkomstcomité met Chinese vlaggetjes „Welkom thuis”, scandeerden de bewonderaars, en ze zongen vaderlandslievende liederen. „De liefde van de Partij en het moederland heb ik de afgelopen drie jaar elk moment gevoeld”, zei de 49-jarige Meng, dochter van de invloedrijke oprichter van Huawei, Ren Zhengfei. De beelden van het spektakel domineerden de hele avond het Chinese nieuws.

Aan de andere kant van de wereld werden de Canadese oud-diplomaat Michael Kovrig en zakenman Michael Spavor zaterdagochtend in soberdere omstandigheden verwelkomd door de Canadese premier Justin Trudeau op het vliegveld van Calgary. Zichtbaar vermagerd na meer dan duizend dagen in gevangenschap in China, zonder toegang tot familie, omhelsde Kovrig enkele uren later zijn vrouw Vina Nadjibulla op de luchthaven van Toronto. Vreugde en opluchting was van hun gezichten af te lezen, na wat Trudeau omschreef als „een ongelooflijk moeilijke beproeving”.

De bijna gelijktijdige thuiskomst van Meng en de twee Canadezen vormde de ontknoping van een hevige, jarenlange diplomatieke rel tussen China, de Verenigde Staten en Canada. Meng werd in december 2018 gearresteerd op de luchthaven van Vancouver, op verzoek van de Amerikaanse autoriteiten. Zij wilden haar vervolgen op beschuldiging van betrokkenheid bij schending van Amerikaanse sancties tegen Iran. Die aanpak paste binnen een harde lijn van de toenmalige regering-Trump om de opkomst van China als technologische grootmacht – onder meer dankzij de groei van Huawei – te bestrijden.

Lees ook: China gebruikt ‘de twee Michaels’ als pionnen in conflict over Huawei

De arrestatie van een prominent lid van de Chinese elite door Canada op verzoek van de VS wekte grote woede in Beijing. Kort daarna werden Kovrig en Spavor los van elkaar opgepakt in China. Volgens de Chinese autoriteiten had dat niets te maken met de zaak van Meng; zij beschuldigden de Canadezen, die internationaal bekend zijn geworden als ‘de twee Michaels’, van spionage, zonder daar bewijs voor aan te voeren. Spavor werd in augustus veroordeeld tot elf jaar celstraf.

Maar enkele uren nadat Meng vrijdag in Canada op vrije voeten kwam na een akkoord met Amerikaanse aanklagers, mochten ook de twee Michaels in China de gevangenis verlaten. Betekent dat dat de ‘gijzeldiplomatie’ waar China van is beschuldigd heeft gewerkt? Vijf vragen over de ontknoping van de slepende zaak.

1 Hoe is deze deal tot stand gekomen?

Meng Wanzhou was volgens onbevestigde berichten al sinds zeker 2020 in onderhandeling met Amerikaanse aanklagers om tot een akkoord te komen over haar strafrechtelijke vervolging. Na de verkiezing van de Amerikaanse president Joe Biden wilden de Amerikaanse autoriteiten liever van de stekelige zaak af.

Officieel maakte de vrijlating van de twee Michaels geen deel uit van die deal: de gevangen Canadezen werden niet genoemd in het akkoord met de aanklagers. Eerder werd aangenomen dat zelfs als Meng tot een akkoord zou komen, het nog maanden zou kunnen duren voordat ook de Canadezen zouden worden vrijgelaten, omdat China van meet af aan de suggestie verwierp dat zij werden vastgehouden als ruilmiddel.

Uit de gelijktijdigheid van de vrijlatingen van Meng en de twee Michaels blijkt nu dat over beide gevallen als onderdeel van dezelfde deal is onderhandeld. Het lijkt erop dat het Witte Huis namens Canada de vrijlating van de twee Michaels heeft bedongen als onderdeel van het akkoord.

De Canadese voormalige diplomaat Michael Kovrig werd zaterdagnacht door zijn vrouw omhelsd toen hij na bijna drie jaar gevangenschap in China arriveerde op het vliegveld van Toronto. Foto Canadese Luchtmacht

2 Hoe valt de vrijlating van de Michaels te rijmen met de Chinese bewering dat hun arrestatie niets met de zaak-Meng te maken had?

Die pretentie is door de directe ruil van tafel. Een van de meest verrassende aspecten van de ontwikkelingen van het afgelopen weekend was hoe snel de twee Michaels werden vrijgelaten nadat het akkoord tussen Meng Wanzhou en Amerikaanse aanklagers bekend werd.

Canada verweet China de afgelopen jaren „gijzeldiplomatie” te bedrijven - een strategie om Canada onder druk te zetten om in te grijpen bij het uitleveringsproces tegen Meng, door twee willekeurige Canadese staatsburgers op te pakken en die zonder eerlijk proces te berechten. Beijing verwierp die aantijging als „onverantwoordelijk”. Door de twee Michaels onmiddellijk vrij te laten, heeft China in feite toegegeven dat dat directe verband wel degelijk bestond.

Dat gaat echter voorbij aan het Chinese publiek. In de officiële Chinese media wordt de vrijlating van de Canadezen vrijwel volledig doodgezwegen. Alle nadruk ligt op Meng als rode heldin die veel heeft geleden voor het vaderland en op de rol van de Chinese overheid die, in Mengs woorden, „de wettige rechten en belangen van Chinese bedrijven en van Chinese burgers streng heeft verdedigd.”

De tekst van haar toespraak is zeker vooraf goedgekeurd, en wellicht geschreven, door de Chinese overheid: de Chinese ambassadeur in Canada zat ook op haar vlucht terug naar China. Alleen op sociale media leverden sommigen commentaar op de gelijktijdige vrijlating van de Canadezen. „Hoe kan het dat er nu zomaar een veroordeelde Canadese spion wordt vrijgelaten?”, vragen sommigen zich af.

In een gloedvolle toespraak prees Meng Wanzhou na haar thuiskomst de Chinese overheid. „De liefde van de Partij en het moederland heb ik de afgelopen drie jaar elk moment gevoeld.” Foto Carlos Garcia Rawlins / Reuters

3 Hoe stevig was de zaak die de Amerikanen tegen Meng hadden nu eigenlijk?

Vermoedelijk minder stevig dan gehoopt bij haar arrestatie. De kern van de beschuldiging was dat Meng de bank HSBC zou hebben voorgelogen. Ze zou de bank niet op de hoogte hebben gesteld van de banden van Huawei met het Hongkongse bedrijf Skycom, dat apparatuur leverde aan Iran. Daardoor zou het gevaar zijn ontstaan dat de bank zonder het zelf te weten de Amerikaanse sancties tegen Iran zou schenden.

De advocaten van Meng presenteerden deze zomer interne HSBC-documenten die zouden aantonen dat hooggeplaatsten bij HSBC wel degelijk op de hoogte waren van de eigendomsstructuur van Skycom en de banden met Huawei. Die documenten werden echter niet toegevoegd aan haar proces in Vancouver, omdat ze buiten de reikwijdte van de behandeling van een uitleveringsverzoek aan de VS zouden vallen.

Voor de huidige deal heeft Meng toegegeven dat ze de HSBC bewust verkeerd heeft ingelicht. Toch hoefde ze geen schuld te bekennen aan fraude. Het lijkt vooral een compromis om de kool en de geit te sparen. De VS kunnen zo volhouden dat Meng wel degelijk heeft gelogen, en dus niet voor niets is gearresteerd. China kan tegelijkertijd volhouden dat Meng niets verkeerds heeft gedaan. In China wordt haar vrijlating gebracht als het zoveelste bewijst dat de VS de opkomst van China en Chinese bedrijven zelfs met illegale middelen proberen te voorkomen, maar dat China dat nooit zal toestaan.

4 Wat betekent dit voor de onderlinge verhoudingen?

De vrijlating van Meng en de twee Michaels maakt een einde aan een pijnlijk conflict tussen China, de Verenigde Staten en Canada. Haar vrijlating neemt een belangrijke bron van ergernis weg, maar niet de onderliggende spanningen, die de laatste tijd flink zijn toegenomen. Daarbij gaat het om de vraag welke van de twee grootmachten het in welk deel van de wereld voor het zeggen heeft. En daaraan verbonden: welk politiek-moreel waardensysteem wordt wereldwijd leidend voor de toekomst? Die strijd wordt juist steeds heviger.

Lees ook: Vancouver wordt een buitenpost van China

Voor Canada laat de opsluiting van de twee Michaels onder barre omstandigheden een bittere nasmaak achter. Betrekkingen tussen Canada en China zijn door de kwestie tot een dieptepunt gedaald. In tegenstelling tot Meng, die in relatieve luxe in haar eigen villa in Vancouver verbleef, zijn de Michaels blootgesteld aan de harde realiteit van het Chinese gevangeniswezen. Hoewel deze ontknoping ruimte biedt voor enige verbetering, zijn Canadezen China dan ook meer gaan zien als een intimiderende supermacht dan als een bevriende natie. Want bevriende naties sluiten je burgers niet zonder eerlijk proces op om eisen kracht bij te zetten.

Michael Kovrig (links) en Michael Spavor (tweede van rechts) werden bij hun aankomst in Canada begroet door premier Justin Trudeau (tweede van links). Foto Canadese Luchtmacht

5 Heeft ‘gijzeldiplomatie’ gewerkt voor China, en kunnen we het in de toekomst vaker verwachten?

Canada is opgelucht dat de twee Michaels thuis zijn zonder dat het openlijk voor Chinese druk is gezwicht door in te grijpen bij het uitleveringsproces van Meng, binnen de onafhankelijke rechtsgang. Dat was de uitkomst die Canada wilde. Maar daarmee is geen eind gekomen aan de gijzeldiplomatie. Er is nog de Canadees Robert Schellenberg, die een paar weken voor de arrestatie van Meng vijftien jaar celstraf kreeg voor drugssmokkel. Na Mengs aanhouding werd zijn straf bij een nieuw proces omgezet in een (nog niet ten uitvoer gebrachte) doodstraf.

Ook zitten ook de Australiërs Cheng Lei en Yang Hengjun nog vast in Chinese gevangenissen. „De eerste ervaring van Canada met Chinese gijzeldiplomatie is voorbij”, schreef Rory Medcalf, hoofd van het National Security College aan de Australian National University, op Twitter. „Die van Australië duurt voort.”

Huawei-topvrouw Meng Wanzhou werd zaterdagnacht door een enthousiaste menigte onthaald op het vliegveld van Shenzhen, waar ze aankwam na bijna drie jaar huisarrest in Canada. Foto Ng Han Guan / AP