Reportage

Palestijnse jongeren in Jenin leven in een oorlogsfilm

Palestijns vluchtelingenkamp De filmische ontsnapping van zes Palestijnse gevangenen uit een Israëlische gevangenis wordt door kinderen nagespeeld.

De ontsnapping van zes Palestijnse militanten uit een Israëlische gevangenis werd in het vluchtelingenkamp bij Jenin, op de Westelijke Jordaanoever, gevierd. „Het is een vorm van afleiding.”
De ontsnapping van zes Palestijnse militanten uit een Israëlische gevangenis werd in het vluchtelingenkamp bij Jenin, op de Westelijke Jordaanoever, gevierd. „Het is een vorm van afleiding.” Foto Jaafar Ashtiyeh / AFP

Kinderen in het Palestijnse vluchtelingenkamp van Jenin hebben een nieuw spelletje. De een noemt zich Mahmoud, de ander Zakaria, en met een lepel graven ze een tunnel om te ontsnappen uit de gevangenis. Jongerenwerkster Fatima Shalabi ziet het bezorgd aan. „Natuurlijk is het een vorm van afleiding”, zegt ze, „maar het toont ook hoe het onnatuurlijke hier natuurlijk wordt voor kinderen.”

De spectaculaire ontsnapping van zes Palestijnen uit een zwaar beveiligde Israëlische gevangenis hield jong en oud bezig. Maar de euforie van de kampbewoners was gemengd met angst. Iedereen rekende erop dat het Israëlische leger het kamp zou binnenvallen in de zoektocht naar de gevangenen – niet alleen omdat de stad maar vijftien kilometer van de gevangenis ligt, maar ook omdat de gevangenen allemaal uit Jenin en omgeving kwamen. Het vluchtelingenkamp in het noorden van de Westelijke Jordaanoever staat bekend als broeinest van verzet, in Palestijnse termen, of terrorisme, volgens Israël.

In 2002 werd het kamp bijna met de grond gelijk gemaakt bij een strijd tussen het Israëlische leger en lokale gewapende groepen, en een inval zou onherroepelijk weer tot een bloedbad leiden. Islamitische Jihad, de gewapende groep waartoe de meeste ontsnapte gevangenen behoren, had extra manschappen en wapens naar het kamp gestuurd.

Shalabi en haar collega’s konden de kinderen nauwelijks geruststellen. Fantasie en gruwelijke werkelijkheid lopen hier voortdurend in elkaar over. ,,We kunnen symptomen van trauma, zoals slapeloosheid, verzachten, maar de situatie niet veranderen”, zegt Shalabi. De angst voor een militaire inval of een schietpartij in het kamp, blijft reëel.

Dit keer bleef een grote confrontatie uit. Op 19 september, nog geen twee weken na hun uitbraak, waren alle voortvluchtigen weer ingerekend.

Moeilijke keuzes

Eén van de zes ontsnapte gevangenen kennen alle bewoners van Jenin. Zakaria Zubeidi is een kind van het kamp. Als jongetje speelde hij bij theaterprojecten van een Israëlische activiste, maar hij werd als tiener ook al gearresteerd voor gooien met stenen en molotovcocktails. Toen zijn moeder en later ook zijn broer tijdens de Tweede Intifada werden doodgeschoten door het Israëlische leger, werd hij leider van de Al-Aqsa Martelaren Brigade, de gewapende tak van Fatah. Israël vervolgde hem voor betrokkenheid bij dodelijke aanslagen.

In 2007 kreeg Zubeidi amnestie en keerde terug als medeoprichter van het Freedom Theatre, de opvolger van de zomerkampen waaraan hij als kind deelnam. ,,Hij had een andere vorm gevonden om te strijden tegen de bezetting”, zegt huidig directeur Mustafa Sheta. Toch werd Zubeidi nog meermalen gearresteerd. Sinds 2019 zat hij vast op beschuldiging van betrokkenheid bij twee schietpartijen; zijn rechtszaak liep nog.

Lees ook De tijd van praten is voorbij in Jenin

Voor kinderen in het kamp is Zubeidi’s geschiedenis herkenbaar. Iedereen heeft wel een vader, broer of neef die is gedood of een gevangenisstraf uitzit. Veel tieners hebben zelf al eens een cel van binnen gezien. Ze worden ’s nachts wakker van schoten en invallen. Jongeren kunnen geen werk vinden, zelfs met een diploma op zak; sommigen kruipen door gaten in het afscheidingshek om illegaal in Israël te werken. En ook zij worden voortdurend verscheurd tussen moeilijke keuzes. Moet je je bij deze situatie neerleggen of je verzetten? En áls je je verzet, hoe dan en tegen welke prijs?

In het Jeninkamp lijkt gewapend verzet van oudsher de meest voor de hand liggende keuze. ,,De weg van praten is voorbij”, zei Zubeidi, destijds de informele burgemeester van het kamp, al in 2009 in een interview met NRC. De afgelopen jaren bleef het relatief rustig, maar sinds Israëlische commando’s in juni een terreurverdachte uit het kamp doodden, is de sfeer weer gespannen. In augustus werden bij confrontaties met het leger vier jongens uit het kamp doodgeschoten. Hun namen en foto’s hangen op de muren, naast de vergeelde posters van eerdere ‘martelaren’.

Cultuur als verzetsdaad

Het geloof in een vreedzame oplossing voor het conflict neemt af, blijkt uit een recente opiniepeiling. Bijna de helft van de ondervraagde Palestijnen ziet gewapende strijd als meest effectieve middel om de Israëlische bezetting te beëindigen.

Maar er zijn andere vormen van verzet, ook in Jenin. „Ik zou het mijn familie nooit aandoen, en wil ook niet de dood op mijn geweten hebben van iemand die er niets mee te maken heeft”, zegt muzikant en activist Razi Ayesh. Hij vertelt het Palestijnse verhaal met muziek en dans.

Het Freedom Theatre is er nog steeds, in een van de hoofdstraten van het kamp. Buiten hangen posters van komende en voorbije voorstellingen, binnen foto’s uit vroeger tijden. Uit oude krantenknipsels blijkt dat Zubeidi niet de enige theatermaker is die het toneel verruilde voor het machinegeweer. „Van rollenspel naar realiteit”, luidt de kop boven een artikel over voormalige spelers die omkwamen in de Tweede Intifada. De theaterstukken zijn volgens directeur Sheta „een spiegel van de werkelijkheid”, van corruptie tot corona. ,,Wij zeggen tegen de kinderen dat ze strijders zijn door toneel te spelen.” Dat hij zelf voor cultuur als verzetsmiddel kiest, wil voor Sheta niet zeggen dat hij gewapende strijd afkeurt. Voor de bewoners van Jenin zijn het verschillende kanten van dezelfde strijd: de een verzet zich met een geweer, de ander met een lepel.